پاورپوینت بررسی علل و نحوه پیدایش حاشیه نشینی (نمونه موردی اسکان غیر رسمی در غرب مشهد – قلعه وکیل آباد)
مقدمه:
شهرها یکی از برجسته ترین دستاوردهای تمدن بشری محسوب می شوند و شکل و ساختار آنها بازتاب مستقیم تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است. در طول تاریخ، رشد شهرها همواره با تغییرات جمعیتی و اقتصادی همراه بوده و مجموعه ای از تصمیمات جمعی و شرایط محیطی، هویت کالبدی و اجتماعی شهرها را شکل داده است. پیدایش انقلاب صنعتی در نیمه دوم قرن نوزدهم، نقطه عطفی در تغییر ساختار شهری محسوب می شود؛ تمرکز صنعت و تجارت، افزایش نابرابری در توزیع درآمد و تغییرات در تقسیم کار، زمینه را برای مهاجرت گسترده روستاییان به شهرها فراهم کرد. این مهاجرت ها عمدتاً به دلیل کمبود خدمات، فرصت های شغلی محدود و فشارهای اقتصادی در مناطق روستایی رخ داد و باعث افزایش سریع جمعیت شهری و شکل گیری کلان شهرها شد.
افزایش جمعیت در شهرهای بزرگ، فشار بر منابع و زیرساخت های شهری را افزایش داد و سکونت گاه های غیررسمی در حومه شهر شکل گرفتند. این سکونت گاه ها معمولاً میزبان خانوارهایی هستند که در محدوده اقتصادی شهر قرار دارند و با فقر، بیکاری و کم سوادی دست و پنجه نرم می کنند. در چنین شرایطی، نبود برنامه ریزی شهری منسجم و ناکافی بودن خدمات عمومی، موجب شد گروه هایی از جمعیت به حاشیه شهرها منتقل شوند و ساختارهای مسکونی غیررسمی را ایجاد کنند. این مناطق اغلب با تراکم جمعیتی بالا، کمبود امکانات رفاهی، زیرساخت های ناکافی و وضعیت مسکن نامناسب شناخته می شوند.
پدیده حاشیه نشینی، علاوه بر جنبه های اقتصادی، با عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز پیوند خورده است. ترکیب جمعیتی حاشیه نشینان، تفاوت سطح تحصیلات و مهارت ها، و محدودیت دسترسی به منابع شهری، موجب شکل گیری ساختار اجتماعی خاصی در این سکونت گاه ها شده است. اغلب این مناطق فاقد خدمات عمومی کامل هستند و شهروندان در آن مجبورند با شرایط نامطلوب زندگی کنار بیایند. ساخت و سازهای غیررسمی، نبود برنامه ریزی شهری، و کمبود دسترسی به آب، برق، فاضلاب و حمل و نقل عمومی، ویژگی های مشخص این مناطق را تشکیل می دهند.
در ایران، حاشیه نشینی با الگوهای مهاجرت داخلی و عوامل اقتصادی ارتباط مستقیم دارد. مهاجرت از روستاها به شهرها، که ناشی از فشارهای اقتصادی، کمبود فرصت های شغلی و نابرابری در امکانات رفاهی است، یکی از عوامل اصلی شکل گیری سکونت گاه های غیررسمی در حاشیه شهرهاست. شهرهایی مانند مشهد، با رشد سریع جمعیت و توسعه اقتصادی محدود، نمونه های بارزی از این پدیده را نشان می دهند. نمونه موردی اسکان غیررسمی در غرب مشهد، به ویژه قلعه وکیل آباد، نمونه ای است که جلوه های متعدد حاشیه نشینی در آن به وضوح مشاهده می شود و نشان دهنده تعامل پیچیده بین عوامل اقتصادی، اجتماعی و شهری است.
پدیده حاشیه نشینی همچنین با نابرابری در دسترسی به فرصت ها و منابع شهری همراه است. خانوارهای ساکن در این مناطق، به دلیل محدودیت در منابع مالی و کمبود امکانات آموزشی و شغلی، در شرایطی قرار دارند که رشد و توسعه فردی و اجتماعی آنها محدود می شود. این وضعیت، در کنار چالش های زیست محیطی و ضعف زیرساخت ها، نمایانگر پیچیدگی های زندگی در سکونت گاه های غیررسمی است و تعاملات اجتماعی و اقتصادی در این مناطق را تحت تأثیر قرار می دهد.
عوامل شکل گیری حاشیه نشینی در شهرهای ایران متعدد و ترکیبی هستند. فشار اقتصادی، تفاوت در سطح رفاه میان مناطق شهری و روستایی، توسعه نامتوازن شهرها، و رشد سریع جمعیت بدون برنامه ریزی شهری همزمان، از جمله مهم ترین دلایل پیدایش سکونت گاه های غیررسمی محسوب می شوند. علاوه بر آن، تغییرات جمعیتی و افزایش نیازهای اساسی زندگی، موجب شده است تا حاشیه شهرها به سکونت گاه های پرجمعیت و پراکنده تبدیل شوند. پیامدهای ناشی از این وضعیت شامل فشار بر خدمات شهری، نابرابری در دسترسی به امکانات و تغییرات در ساختار اجتماعی و اقتصادی شهرها است.
پدیده حاشیه نشینی در ایران بخشی از روند جهانی سکونت های غیررسمی در کشورهای در حال توسعه است و ویژگی های خاص خود را دارد. این سکونت گاه ها نمایانگر شرایط اقتصادی و اجتماعی گروه هایی هستند که در محیط شهری با چالش های متعددی روبه رو هستند و شکل گیری آنها تحت تأثیر مهاجرت، توسعه شهری و منابع محدود قرار دارد. بررسی علل و نحوه پیدایش این پدیده در نمونه های موردی، جلوه های واقعی حاشیه نشینی و تاثیرات آن بر بافت شهری و اجتماعی را آشکار می سازد.
