مقاله بررسی شاخص های فرهنگ و تفکر بسیج در اقشار بسیجی و مطالعه آسیب شناسی آن

مقدمه:
انقلاب اسلامی ایران نقطه عطفی در تاریخ معاصر جهان اسلام به شمار می رود، حرکتی که با تابش اندیشه های الهی حضرت امام خمینی (ره) توانست چارچوب های فکری و فرهنگی جامعه را دگرگون کند و بستری برای شکل گیری یک هویت مستقل سیاسی، فرهنگی و اعتقادی فراهم آورد. بسیج به عنوان یکی از نمودهای برجسته این تحول، ترکیبی از فرهنگ و تفکر عمیق اسلامی و انقلابی را در خود جای داده است و نقش آن در تحکیم پایه های نظام جمهوری اسلامی ایران و استمرار ارزش های انقلاب، از ابتدا تاکنون همواره قابل مشاهده بوده است. این فرهنگ و تفکر، با ریشه در باورهای دینی، ملی و انقلابی، الگوی رفتاری و ذهنی افراد را شکل داده و در موقعیت های حساس و بحرانی، توانسته است از طریق انسجام و پایداری، گره های نظام را باز کند و توان مقابله با تهدیدها و چالش ها را تقویت نماید.

بسیج نه صرفاً یک نهاد نظامی، بلکه یک جریان فکری و فرهنگی است که شاخصه های آن در طول زمان و در بسترهای مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تکوین یافته است. این شاخصه ها، شامل معنویت، شجاعت، ولایت پذیری، آگاهی و شناخت، دشمن شناسی، حریت و فداکاری هستند و در تعامل با تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، همچنان مبنای هویت بسیج محسوب می شوند. اهمیت شناخت و تحلیل این شاخصه ها، به ویژه در بررسی وضعیت اقشار بسیجی و ارزیابی سلامت فرهنگی و رفتاری آنان، باعث شده است که پژوهش های متعددی به آسیب شناسی و مدلسازی فرهنگ و تفکر بسیج اختصاص یابد. از این منظر، شناسایی وضعیت موجود و مقایسه آن با مدل های مطلوب می تواند تصویر واضحی از نقاط قوت، ضعف و تحول شاخصه های بسیج ارائه دهد.

تاریخچه شکل گیری بسیج و گسترش فرهنگ و تفکر آن، از دوران انقلاب اسلامی، هشت سال دفاع مقدس، دوران سازندگی و تا به امروز، نمایانگر استمرار و پویایی این جریان فکری است. بسیج در تمام این مراحل، با حضور فعال در عرصه های مختلف و به کارگیری ارزش های اسلامی و انقلابی، توانسته است نقش بسزایی در حفظ انسجام و هویت جمعی ایفا کند. بررسی نظریه ها و رویکردهای مختلف جامعه شناسی نشان می دهد که این جریان، نه تنها یک پدیده اجتماعی موقت، بلکه عنصری بنیادین در نظام اجتماعی و فرهنگی ایران به شمار می رود. این رویکردها، از دیدگاه های انتقادی تا تحلیل های مثبت، نشان دهنده تنوع نگاه ها به فرهنگ و تفکر بسیج و اهمیت آن در شکل دهی به رفتار و ذهنیت اقشار بسیجی است.

شاخصه های فرهنگ و تفکر بسیج در متون اسلامی و آموزه های انقلابی جایگاه ویژه ای دارند. آموزه های حضرت امام خمینی (قدس سره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی، بسیج را به عنوان فرهنگی نهادینه شده در جامعه معرفی می کند که ارزش های معنوی و اخلاقی، شجاعت، ایثار و نظم را در قالب رفتار و تفکر فردی و جمعی بسیجیان منعکس می سازد. این شاخصه ها در عرصه های مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی بازتاب پیدا کرده و تجربه تاریخی بسیج، از جبهه ها تا فعالیت های اجتماعی، گواهی بر اهمیت و کارآمدی این فرهنگ و تفکر در هدایت و ساماندهی اقدامات افراد دارد.

در سطح عملی، بررسی شاخص های دهگانه فرهنگ و تفکر بسیج شامل عمل صالح و پرهیزکاری، ایثار و استقامت، نیایش و خودسازی، محبت و احسان، اعتقاد به حکومت اسلامی، حریت و شهامت، مردمی بودن، علم و آگاهی، نظم و آمادگی رزمی و هویت ملی و فرهنگ پذیری، تصویری جامع از معیارهای فرهنگی و رفتاری بسیج ارائه می دهد. این شاخص ها، مبنای طراحی پرسشنامه ها، جمع آوری داده ها و تحلیل وضعیت موجود اقشار بسیجی بوده و امکان ارزیابی تطبیقی با مدل های مطلوب را فراهم می آورد.

همچنین، فرهنگ و تفکر بسیج در گستره های فردی و جمعی، نظام بینشی و رفتاری افراد، توازون در ابعاد درونی و بیرونی و ارتباط با ارزش ها و اصول اسلامی، نمایانگر یک نظام منسجم و هدفمند است که در مواجهه با چالش ها و تغییرات اجتماعی، قابلیت انعطاف و استمرار دارد. بررسی این ویژگی ها، در قالب پژوهش های میدانی و نظری، امکان تحلیل دقیق از وضعیت موجود و تعیین سطح هماهنگی شاخص ها را فراهم می آورد. ادامه متن به تشریح مدل مطلوب فرهنگ و تفکر بسیج، شاخص های آن و بررسی وضعیت اقشار بسیجی در مقایسه با این مدل، همراه با ابزارها و روش های ارزیابی، خواهد پرداخت و نتایج حاصل از بررسی های میدانی و تئوریک را ارائه می کند.

فهرست مطالب
مقدمه ۹
موضوع پژوهش ۱۰
دستاوردهای نظری و عملی پژوهش ۱۱
تعاریف و مفاهیم ۱۳
مفهوم و فرهنگ ۱۴
تعریف لغوی ۱۴
تعریف اصطلاحی ۱۵
عوامل فرهنگ ۱۵
اصول چهار گانه فرهنگ ۱۶
اصل اول : تعقل سلیم و احساسات تصعید شده ۱۶
اصل دوم : تکامل انسان ۱۷
اصل سوم : شایستگی و بایستگی ۱۷
اصل چهارم : فرهنگ حقیقی است در دو بعد خاص و عام ۱۷
مفهوم تفکر ۱۷
تعاریف لغوی ۱۸
تعریف اصطلاحی ۱۸
مفهوم بسیج ۱۹
تعریف لغوی ۲۰
تعریف بسیج در انقلاب اسلامی ایران ۲۱
تعریف فرهنگ و تفکر بسیج ۲۳
رویکردها ویژگی ها ۲۴
فرهنگ و تفکر بسیج در متون اسلامی ۲۴
هدف و فلسفه بسیج ۲۴
ویژگی ها ۳۰
تجهیز مادی معنوی ۳۰
شهادت طلبی ۳۱
صبر و استقامت ۳۲
شجاعت ۳۳
انضباط و هماهنگی ۳۴
رضای حضرت حق تعالی ۳۵
عدم سازش با کفار ۳۵
اتکال به ذات حق تعالی ۳۶
تولی و تبری ۳۷
داشتن روحیه و جنگ روانی ۳۸
فرمانبرداری و اطاعت پذیری ۳۹
فرهنگ و تفکر بسیج در وصایای شهیدان ۴۰
رشد فضایل و محو رذایل اخلاقی ۴۱
فرهنگ و تفکر بسیج در جبهه ها ۴۹
حفظ شرایط وجوب ۴۹
اعزام انفرادی و امربه معروف و نهی از منکر ۵۱
آداب برادری و تعاون ۵۱
آداب بیماری و مداوا ۵۲
عیادت و پرستاری ۵۳
آداب فرماندهی و فرمانبری ۵۴
عشق و علاقه متقابل ۵۷
آداب قرآن ۵۸
آداب میمهانی و معاشرت ۵۹
سر سفره نشستن ۵۹
شهرداری یا خادم الحسینی ۶۰
ادعیه قبل و بعد طعام ۶۱
آدای دعا و مناجات ۶۲
آداب سخن و سکوت ۶۳
نسبت نیکو دادن به هم ۶۳
تکیه کلام ها ۶۴
زبان سکوت ۶۴
قسم یاد نکردن ۶۵
ذکر خوش صلوات ۶۵
ماندن و مقاومت کردن ۶۶
آداب عبادت ۶۶
شهادت طلبی ۶۹
آداب رفتار با عراقی ۶۹
فرهنگ و تفکر بسیج از نگاه جامعه شناسی ۷۱
فرهنگ و تفکر بسیج از دیدگاه حضرت امام(قدس سره) ۷۳
خاستگاه فرهنگ و تفکر بسیج ۸۶
خاستگاه جامعه شناسی ۸۶
رویکرد جامعه شناسی پزوتیویسمی از بسیج ۸۷
شرایط اجتماعی بسیج ۸۸
شرایط اقتصادی ۸۹
شرایط سیاسی ۹۰
نقد مبانی بسیج شناسی در جهان معاصر ۹۱
محور قرار گرفتن انسان مادی ومعنودی درعلوم اجتماعی غرب ۹۲
عدم توجه به اراده الهی در تحقق پدیده های اجتماعی ۹۴
خاستگاه فرهنگ و تفکر بسیج در معارف و متون اسلامی ۹۶
دربی در بهشت ، مخصوص مجاهدین را خدا ۹۶
ارزش قطره ای از خون مجاهد ۹۷
فضیلت شمشیر مجاهد ۹۷
فضیلت جهاد ۹۸
سرزنش سهل انگاری در جنگ و جهاد ۹۸
مفهوم رهبری ۹۹
مفهوم حکوکت و حاکمیت ۹۹
مفهوم ولایت فقیه ۱۰۲
قانون اساسی ۱۰۳
شرایط و صفات رهبر ۱۰۳
وظایف و اختیار رهبر ۱۰۴
خاستگاه فرهنگ و تفکر بسیج از دیدگاه ولایت رهبری ۱۰۵
خاستگاه بسیج در دنیای اسلام ۱۰۶
خاستگاه بسیج در انقلاب اسلامی ۱۰۹
خاستگاه بسیج در اراده الهی ۱۱۱
چشم انداز ها و عرصه ها ۱۱۴
عرصه های اجتماعی ۱۱۴
عرصه سیاست ۱۱۵
آگاهی و شناخت ۱۱۷
احساس مسئولیت ۱۱۸
ایستادگی و مقاومت ۱۱۸
عرصه فرهنگ ۱۱۹
تهاجم فرهنگی ۱۲۰
تولید دانش ۱۲۳
عرصه اقتصاد ۱۲۶
سطح کلان ۱۲۷
سطح خرد ۱۲۸
عرصه های فردی ۱۲۹
نظام گرایشی ۱۲۹
نظام بینشی ۱۳۱
نظام رفتاری ۱۳۲
توازون در ابعاد درونی وبیرونی ۱۳۳
مقیاس فرهنگ و تفکر بسیج ۱۳۵
کلیات مقیاس ۱۳۵
الف) شاخص های دهگانه ۱۳۵
۱-عمل صالح و پرهیزکاری ۱۳۶
۲-ایثار و استقامت ۱۳۷
۳-نیایش و خودسازی ۱۳۸
۴- محبت و احسان ۱۳۹
۵-اعتقاد به حکومت اسلامی ۱۳۹
۶-حریت وشهام ۱۴۰
۷-مردمی بودن ۱۴۱
۸-علم وآگاهی ۱۴۲
۹-نظم و آمادگی رزمی ۱۴۲
۱۰-هویت ملی و فرهنگ پذیری ۱۴۳
ب) آزمودنی ها ۱۴۳
۱-)متغریهای جمعیتی ۱۴۳
۲- جامعه مور مطالعه ۱۴۴
۳-جمعیت نمونه ۱۴۴
۴-روش نمونه گیری ۱۴۴
۵-روش جمع آوری اطلاعات ۱۴۵
ج) ابزار پژوهش ۱۴۵
۱-پرسشنامه ۱۴۵
۲-مراحل تنظیم پرسشنامه ۱۴۶
الف)بررسی نظریه ها ئتحقیقات انجام شده ۱۴۶
ب)تنظیم مدل ۱۴۶
ج)تهیه گویه های مناسب برای شاخصه ۱۴۶
د) تعدیل گویه ها و تهیه پرسشنامه نهایی ۱۴۷
۳-نمره گذاری پرسشنامه ۱۴۷
۴-نحوه نمره گذاری و تعیین شاخص هماهنگی پرسشنامه ۱۴۷
۵-روایی پرسشنامه ۱۴۸
۶-اعتبار پرسشنامه ۱۴۹
د) اجرا و تفسیر نمرات ۱۵۰
پرسشنامه ۱۷۱
هدف ۱۷۱
نحوه تکمیل ۱۷۱
امتیاز بندی ۱۷۱