مقاله علل مهاجرت نخبگان ایران به خارج کشور

مقدمه:
مهاجرت نخبگان ایرانی به خارج از کشور یکی از پیچیده ترین پدیده های اجتماعی، اقتصادی و علمی در دهه های اخیر به شمار می آید که پیامدهای گسترده ای بر توسعه ملی و سرمایه انسانی کشور برجای گذاشته است. این جریان نه تنها شامل جابه جایی فیزیکی افراد نخبه می شود، بلکه انعکاسی از ناکارآمدی های ساختاری، محدودیت های فرصت های شغلی و اقتصادی، و تضاد میان توانایی های علمی و منزلت اجتماعی آنهاست. هر نخبه ای که مرزهای کشور را پشت سر می گذارد، حاصل ده ها سال سرمایه گذاری مادی و معنوی خانواده، مدارس، دانشگاه ها و جامعه علمی ایران را به همراه می برد. این سرمایه گذاری ها شامل هزینه های مستقیم مالی برای تحصیل و آموزش و نیز منابع ناملموس مانند فرصت های تربیتی، حمایت های فرهنگی و فضای فکری است که برای پرورش استعدادها صرف شده است. خروج این مغزها، از پزشکان و جراحان پیشرفته تا متخصصان فناوری و علوم پایه، اثرات ملموسی بر جامعه و صنایع علمی و پژوهشی ایران برجای گذاشته است و به نوعی باعث ایجاد خلا تخصصی در بخش های حیاتی می شود.

مهاجرت نخبگان را می توان از منظر نظریات مختلف علمی و اجتماعی بررسی کرد. در نگاه سیستمی، این پدیده نتیجه تعامل پیچیده عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است که با یکدیگر در هم تنیده شده اند. از دیدگاه اقتصادی، تفاوت درآمدها و فرصت های شغلی بین داخل و خارج کشور یکی از محرک های اصلی است. نخبگان ایرانی با تحصیلات عالی و مهارت های ویژه، در بازار کار داخلی با محدودیت ها و سقف های درآمدی مواجهند، در حالی که کشورهای پیشرفته با جذب این افراد، امکان بهره گیری کامل از توانایی های آنان را فراهم می آورند. نظریه نئوکلاسیک مهاجرت نشان می دهد که تصمیم به خروج بر اساس ارزیابی هزینه و فایده فردی اتخاذ می شود و وقتی مزایای اقتصادی و کیفیت زندگی در کشور مقصد بیشتر باشد، گرایش به مهاجرت افزایش می یابد. علاوه بر آن، نظریه بازار دوگانه بر وجود شکاف میان فرصت های کاری محدود داخلی و نیازهای تخصصی در کشورهای توسعه یافته تاکید دارد و این شکاف، نیروی محرکه ای برای خروج نخبگان ایجاد می کند.

عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز نقش مهمی در این جریان ایفا می کنند. نخبگان با فقدان منزلت اجتماعی و ارزش گذاری ناکافی در محیط کاری و علمی داخلی مواجه اند؛ احترام به تخصص و جایگاه علمی آنها در جامعه و نظام آموزشی اغلب محدود و ناکافی است. همین مسئله باعث می شود حس تعلق و تعهد به محیط داخلی کاهش یافته و گرایش به مهاجرت افزایش یابد. علاوه بر این، سیاست زدگی در دانشگاه ها و مراکز علمی، محدودیت های اداری و بروکراسی پیچیده، و فشارهای غیرعلمی بر فعالیت های پژوهشی، انگیزه نخبگان برای باقی ماندن در کشور را کاهش می دهد. تبارگرایی و روابط سیاسی در انتخاب پست ها و فرصت های شغلی نیز از دیگر عوامل موثر بر خروج نخبگان به شمار می آید.

در سطح کلان، فقدان نهادهای خصوصی و سیستم های سازمان یافته جذب و حمایت از نخبگان، نبود بانک اطلاعات تخصصی برای معرفی توانمندی های علمی و فنی، و کمبود مکانیزم های اشتغال متناسب با مهارت های پیشرفته، به کاهش انگیزه نخبگان منجر می شود. تاثیرات جهانی شدن نیز با گسترش ارتباطات و دسترسی به اطلاعات بین المللی، جذابیت مهاجرت به کشورهایی با سطح زندگی بالاتر، شرایط کاری بهتر و آزادی علمی بیشتر را دوچندان کرده است. دلبستگی فکری و فرهنگی به کشورهای دیگر، فرصت های تحصیلی و پژوهشی در محیط های بین المللی و امکان کار در پروژه های علمی بزرگ، انتخاب های نخبگان را تحت تاثیر قرار می دهد و سبب می شود بسیاری از آنان مسیر حرفه ای خود را خارج از مرزهای ایران دنبال کنند.

نمونه هایی چون پروفسور مجید سمیعی و پروفسور موسی رحمان زاده نشان می دهد که خروج نخبگان تنها یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه مجموعه ای از عوامل روانشناختی، اجتماعی، فرهنگی و ساختاری در تصمیم آنها نقش دارد. این افراد با وجود تعلق خاطر به هویت ایرانی و اسلامی، در مواجهه با محدودیت ها و موانع داخلی، ترجیح داده اند توانایی های خود را در محیط هایی که ارزش و منزلت تخصصی آنان بیشتر شناخته می شود، به کار گیرند. بررسی روند مهاجرت از دهه ۱۹۵۰ تا پس از انقلاب اسلامی نیز نشان می دهد که هر موج مهاجرت تحت تاثیر شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی زمان خود قرار داشته و با تحولات جهانی شدن، شدت و دامنه آن تغییر یافته است.

در این بستر، بررسی دقیق علل مهاجرت نخبگان ایران نیازمند نگاه جامع و تلفیقی از دیدگاه های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است تا بتوان سازوکارهای موثر بر خروج استعدادها و ظرفیت های علمی کشور را شناخت و روند آن را تحلیل کرد. تعامل این عوامل، پیچیدگی های تصمیم فردی و جمعی نخبگان و تاثیرات محیطی بر جریان مهاجرت را آشکار می سازد و نشان می دهد که مهاجرت نخبگان پدیده ای صرفاً فردی یا اقتصادی نیست، بلکه نتیجه نظام پیچیده ای از محدودیت ها و فرصت ها است که در سطح ملی و بین المللی شکل می گیرد.

فهرست مطالب
پیشگفتار ۴
نظریات مهاجرت ۷
الف: مهاجرت بین المللی ۸
۱- دیدگاه اقتصادی ۸
ب: نظریه نئوکلاسیک ها ۹
ج: نظریه اقتصاد جدید مهاجرت ۱۰
د: نظریه بازار دوگانه: ۱۲
۲- دیدگاه اجتماعی ۱۳
۳ـ دیدگاه سیاسی ۱۴
۵-دیدگاه سیستمی ۱۴
وضعیت مهاجرت نخبگان در جهان و ایران ۱۷
صنعت ۲۰
آموزش ۲۰
مجموع ۲۰
الف: مهاجرت نخبگان ایران به ایالت متحده آمریکا ۲۲
الف: ۱۹۵۰ تا پیروزی انقلاب اسلامی ۲۲
پیش درآمد: جهانی شدن علت العلل مهاجرت نخبگان ۳۰
الف: کاهش دستمزدها ۳۲
رسیدن به استانداردهای بالای زندگی ۳۳
ب: سیاست زدگی ۳۶
ج: تبارگرایی ۳۸
د:منزلت اجتماعی نخبگان ۳۹
و. کاهش وطن دوستی ۴۰
ه: فقدان نهادهای خصوصی جذب نخبگان ایران در کشور بحران عمیق بخش خصوصی ۴۱
ز: عدم وجود سیستم کاریابی وبانک اطلاعاتی پیرامون متخصصان ایران این عامل نیز یکی از عوامل متغیر مهاجرت ۴۱
ع: دلبستتگی فکری وفرهنگی به خارج ۴۲
نتیجه گیری ۴۳
فهرست منابع ۴۵