مقاله در مورد نهاد های اجتماعی

مقدمه:
نهادهای اجتماعی پایه و ستون اصلی هر جامعه ای به شمار می روند و وجود آن ها نقش تعیین کننده ای در شکل گیری و پایداری نظام اجتماعی دارد. این نهادها، برخلاف سازمان ها که به شکل رسمی و متمرکز ایجاد می شوند، در طول زمان و بر اساس نیازهای اساسی جامعه شکل گرفته اند و به تدریج به چارچوب های رفتاری و فرهنگی تثبیت شده تبدیل شده اند. از نظر جامعه شناسان، نهادها همانند استخوان بندی جامعه عمل می کنند و ارزشمندترین بخش های میراث نسل های گذشته را حفظ می نمایند، چرا که این نهادها مجموعه ای از ارزش ها، هنجارها و الگوهای رفتاری را در خود جای داده اند که استمرار و پایداری اجتماعی را تضمین می کنند.

مفهوم نهاد اجتماعی ریشه در واژه Institution دارد که در زبان های فرانسه و انگلیسی به معنای «برقرار کردن» و «ثابت کردن» آمده است و به موسسات یا سازمان هایی که توسط جامعه ایجاد شده اند، اطلاق می شود. این تعریف، نهاد را هم به معنای عام و هم به معنای خاص بیان می کند. در معنای عام، هر چیزی که بر اساس نیاز جامعه شکل می گیرد و وجود آن با فعالیت و تعامل اجتماعی توجیه می شود، نهاد محسوب می شود؛ بیمارستان ها، مدارس، مقررات آموزشی و مراکز علمی نمونه هایی از نهادهای اجتماعی در معنای عام هستند. معنای خاص نهاد، به مجموعه نهادهای اصلی و بنیادین جامعه اشاره دارد که کارکردهای اساسی مانند آموزش، دین و حکومت را بر عهده دارند و در تحقق نیازهای اولیه انسان نقشی محوری دارند.

تفاوت نهاد با سازمان، یکی از محورهای مهم در درک نقش و اهمیت نهادهای اجتماعی است. نهادها معمولاً فاقد شکل مادی مشخص هستند، ساختمان یا سلسله مراتب رسمی ندارند و در سطح کل جامعه پراکنده اند، در حالی که سازمان ها محل و ساختار مشخصی دارند و با هدف های معین و برنامه ریزی شده شکل می گیرند. نهادها از دوام، استقرار و مقاومت در برابر تغییر برخوردارند، اما سازمان ها به مراتب کمتر ویژگی های پایداری نهادها را دارند. فعالیت ها در نهادها بر اساس نقش هایی موسوم به «محوّل» تعریف می شوند و افراد به شکل تعاملی و مطابق هنجارهای فرهنگی در آن ها شرکت می کنند، در حالی که نقش ها در سازمان ها بیشتر «محقق» هستند و ورود به آن ها با اراده شخصی و هدف محور صورت می گیرد.

اهمیت نهادها در جامعه شناسی از زمان آگوست کنت برجسته شد؛ او نهادها را به عنوان عوامل اصلی شکل دهنده نظام اجتماعی معرفی کرد. امیل دورکیم، جامعه شناس برجسته، جامعه شناسی را علم نهاد اجتماعی می دانست و معتقد بود تحلیل نهادها، کلید فهم سازماندهی و ساختار اجتماعی است. چهار بنیان گذار جامعه شناسی کلاسیک، کنت، اسپنسر، دورکیم و ماکس وبر، توافق داشتند که جامعه شناسی باید بر مطالعه نهادهای گوناگون تمرکز کند و در میان آن ها، موضوعات اصلی خود را شناسایی کند. مکتب تکامل گرایان سعی دارد فرآیند شکل گیری و تکامل نهادها را بررسی کند و مراحل رشد جامعه را با تحلیل شکل نهادها توضیح دهد، در حالی که پیروان مکتب سافت-کارکردی بر تاثیر نهادها بر کارکرد کلی جامعه تاکید دارند و تعامل آن ها با سایر عناصر اجتماعی را مورد توجه قرار می دهند.

نهادها در حقیقت ترکیبی از رفتارها، ارزش ها، هنجارها و آداب و رسوم هستند که در طول زمان تثبیت شده و اعمالی سیستماتیک ایجاد می کنند. این ویژگی ها باعث می شود که نهادها نه تنها دوام و عمومیت داشته باشند، بلکه خود را بر افراد تحمیل کرده و عملکرد اجتماعی آن ها را کنترل کنند. تعاریف جامعه شناسان مختلف بر این نکته تاکید دارند که نهادها پایه های اساسی فرهنگ و تجربه جمعی را در خود جای داده اند. هانری پرات نهادها را نمونه ای از الگوهای رفتاری بادوام و پیچیده می داند که نیازهای اساسی جامعه را تامین می کنند و سامنر و کلر آن ها را فعالیت های حیاتی در چارچوب آداب و رسوم معرفی کرده اند.

در طول تاریخ، نهادها نقش حیاتی در تثبیت هنجارها و ارزش ها داشته اند و در حفظ انسجام اجتماعی تاثیرگذار بوده اند. آن ها به شکل غیرمستقیم بر تمامی تعاملات انسانی اثر می گذارند و چارچوبی فراهم می کنند که فعالیت های فردی و جمعی را هدایت می کند. نهادها در سراسر جامعه حضور دارند و هر یک با کارکرد خاص خود، بخشی از ساختار کلی نظام اجتماعی را تشکیل می دهند. دوام، پویایی، نظم و پیچیدگی نهادها باعث می شود که تغییرات اجتماعی به تدریج و در هماهنگی با اصول نهادها صورت گیرد و نقش آن ها در کنترل رفتارهای اجتماعی و تثبیت فرهنگ عمومی پررنگ باقی بماند.