مقاله مهاجرت ، حاشیه نشینی و امنیت اجتماعی شهرها
مقدمه:
مهاجرت و حاشیه نشینی دو پدیده ی اجتماعی هستند که به رغم تفاوت های ظاهری، ریشه های مشترک و تأثیرات گسترده ای بر ساختار شهری و امنیت اجتماعی دارند. مهاجرت، به ویژه مهاجرت روستایی به شهرهای بزرگ، نتیجه ی نابرابری های اقتصادی، اجتماعی و منطقه ای است که شرایط زیست و فرصت های انسانی را در مناطق کمتر توسعه یافته محدود می سازد. این جریان جمعیتی که غالباً شامل افراد دارای تحصیلات محدود، توان اقتصادی پایین و مهارت های محدود برای ورود به بازار کار شهری است، فشار مضاعفی بر زیرساخت ها، خدمات شهری و بازار مسکن وارد می آورد. یکی از مهم ترین نتایج این مهاجرت ها، رشد حاشیه نشینی در پیرامون شهرها و ایجاد سکونتگاه های غیررسمی است که اغلب از امکانات حداقلی زندگی شهری برخوردار نیستند و مشکلات متعددی را برای شهروندان و مدیریت شهری ایجاد می کنند.
حاشیه نشینی تنها یک پدیده ی فیزیکی و مکانی نیست؛ بلکه بازتابی از فقر اقتصادی، محرومیت اجتماعی، محدودیت های فرهنگی و تضادهای هویتی نیز هست. سکونتگاه های حاشیه ای به دلیل فقدان برنامه ریزی مناسب و دسترسی محدود به خدمات شهری، اغلب به مراکز تمرکز آسیب ها و ناهنجاری های اجتماعی تبدیل می شوند. این مناطق به دلیل تراکم جمعیتی بالا، نبود سیستم های مدیریتی موثر و محدودیت های دسترسی به آموزش، بهداشت و اشتغال، زمینه ی بروز جرایم و خشونت های شهری را فراهم می آورند. در چنین محیطی، سلب امنیت اجتماعی از شهروندان نه تنها ناشی از فعالیت های مجرمانه بلکه ناشی از شرایط اقتصادی و روانی حاکم بر ساکنان حاشیه ای نیز هست.
شهر مشهد نمونه ای بارز از تأثیر مهاجرت و حاشیه نشینی بر امنیت شهری است. در این شهر، مهاجران روستایی و ساکنان شهرهای کوچک به دلیل جستجوی فرصت های اقتصادی، امکانات درمانی و آموزشی، یا فرار از فشارهای اجتماعی و طبیعی، به حاشیه ها روی آورده اند. رشد غیرقابل کنترل سکونتگاه های غیررسمی و فشردگی جمعیت در حاشیه ی شهر موجب شده است مشکلاتی همچون سرقت، قاچاق مواد مخدر، آدم ربایی، شرارت، تجمعات خیابانی و خشونت های محلی شدت یابد. این معضلات نه تنها نظم شهری را مختل می کنند بلکه به کاهش اعتماد اجتماعی، افزایش بیگانگی و تشدید شکاف میان محلات مرکزی و حاشیه ای شهر منجر می شوند.
علل مهاجرت و حاشیه نشینی در سطحی گسترده شامل عوامل اقتصادی، طبیعی، اجتماعی و فرهنگی است. از منظر اقتصادی، محدودیت اشتغال، دستمزد پایین و نابرابری در دسترسی به منابع، محرک اصلی جریان های مهاجرتی است. عوامل طبیعی مانند خشکسالی، بلایای طبیعی و کاهش منابع کشاورزی نیز مهاجران را به جستجوی محیط های امن تر سوق می دهند. از سوی دیگر، محرومیت های اجتماعی و محدودیت های فرهنگی، به ویژه در مناطق روستایی، باعث می شود جمعیت به شهرهای بزرگ مهاجرت کند و در نتیجه سکونتگاه های حاشیه ای شکل گیرد.
ویژگی های جمعیتی، اجتماعی و فرهنگی حاشیه نشینان نیز نقش تعیین کننده ای در چگونگی شکل گیری و پایداری این سکونتگاه ها دارد. جمعیت جوان، نسبت بالای بیکاری، عدم دسترسی به آموزش و بهداشت، و فقدان مشارکت اجتماعی فعال، زمینه ساز ناهنجاری های اجتماعی و فعالیت های پرخطر می شود. از منظر اکولوژیکی و شهری، عوامل متعددی از جمله فقر محیطی، بیگانگی اجتماعی، فشار روانی، محرومیت نسبی و سازمان شکنی، با ایجاد تنش و خشونت در محلات حاشیه ای ارتباط مستقیم دارند. این شرایط، در کنار محدودیت های کالبدی مانند تراکم بالای جمعیت و نبود زیرساخت های مناسب، امنیت اجتماعی را در کل شهر تحت تأثیر قرار می دهد.
بررسی تاریخی و مقطعی حاشیه نشینی در شهرها، به ویژه مشهد، نشان می دهد که این پدیده صرفاً یک مسئله ی معاصر نیست و ریشه های عمیقی در تحولات جمعیتی و اقتصادی گذشته دارد. با گذر زمان، عدم توجه به مدیریت مهاجرت و برنامه ریزی شهری، موجب شده است حاشیه ها به مراکز تجمع آسیب ها و ناهنجاری ها تبدیل شوند و شرایط پیچیده ای را برای زندگی شهری و سیاست گذاری های اجتماعی ایجاد کنند.
فهرست مطالب:
چکیده
مقدمه
مهاجرت
علل مهاجرت روستا به شهر
مهمترین علل مهاجرت را به طور اختصار می توان اینگونه بیان نمود
علل اقتصادی
علل طبیعی
علل اجتماعی و فرهنگی
مهاجران روستایی در شهرها
حاشیه نشینی چیست و حاشیه نشین کیست؟
انواع حاشیه ها
الف) حاشیه های درون شهری
ب) سکونتگاهای غیر قانونی ( عدوانی)
علل حاشیه نشینی
برخی علل اصلی حاشیه نشینی
اصطلاح حاشیه نشینی در کشور های مختلف
تاریخچه ی حاشیه نشینی در مشهد
مقاطع تاریخی حاشیه نشینی
حاشیه نشینی در مشهد را می توان در چند مقطع مشخص نمود
خصوصیات و ویژگی های حاشیه نشینان
بررسی دلایل جرایم، آشوبها و خشونت های شهری از دیدگاه اکولوژیکی
رابطه ی میان جرایم و هفت عامل اجتماعی
تجزیه و تحلیل اکولوژیکی از محیط فقر
نظریه طبقه بندی واحدهای مسکونی
علل خشونت های شهری از دیدگاه اکولوژی شهری عبارتند از:
وجود امکانات و شرایط لازم
شیوه ی زندگی در محلات
خشونت خرده فرهنگ ها
بیگانگی اجتماعی
فشار روانی و استرس
نا امیدی و محرومیت نسبی
سازمان شکنی
ویژگی های مناطق حاشیه نشین
ویژگیهای کالبدی (فیزیکی)
ویژگی های جمعیتی
بعد اجتماعی
بعد فرهنگی
بعد رفاهی
نتیجه
منابع و مآخذ
جداول، نمودار و عکسها
