مقاله در مورد یارانه

مقدمه:
یارانه به عنوان یکی از ابزارهای اقتصادی دولت ها در تنظیم بازار و مدیریت منابع، نقشی مهم در ساختار اقتصادی کشورهای مختلف ایفا می کند. این مفهوم در اصل به معنای تخصیص منابع مالی به بخشی از کالاها و خدمات است تا قیمت نهایی آنها برای مصرف کننده کاهش یابد و دسترسی به این کالاها به سطحی معین تضمین شود. در بسیاری از کشورها، کالاهای اساسی، انرژی و فرآورده های حیاتی مشمول یارانه قرار می گیرند و این سیاست اقتصادی با هدف تعدیل قیمت ها و ایجاد ثبات در بازار طراحی می شود. تجربه تاریخی نشان می دهد که پرداخت یارانه صرفاً یک اقدام مالی نیست، بلکه با ماهیت اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی گره خورده است و از نخستین تجربه های آن در ایران تا نمونه های جهانی، همواره بازتاب دهنده سطح توسعه اقتصادی و اولویت های سیاستگذاری دولت ها بوده است.

در ایران، یارانه ریشه در تجربه های اولیه دولت ها برای مدیریت بازار و تنظیم قیمت کالاهای اساسی دارد. دوران صفویه و قاجار نمونه هایی از پرداخت تخفیف های مالیاتی و مساعده به کشاورزان و مستاجران بود که می توان آن را نخستین شکل حمایت اقتصادی دانست. با آغاز قرن بیستم و تصویب قوانین مربوط به ساخت سیلوها در سال ۱۳۱۱، دولت ایران دخالت مستقیم در عرضه و تقاضای کالاهای اساسی مانند گندم و نان را آغاز کرد و برای خرید محصولات کشاورزان قیمتی بالاتر از بازار پرداخت نمود. این روند تا دهه ۱۳۵۰ ادامه یافت و با تاسیس صندوق حمایت از مصرف کنندگان در سال ۱۳۵۳، ساختاری رسمی برای مدیریت یارانه در کشور شکل گرفت. در این دوره، پرداخت یارانه محدود به کالاهای اساسی نبود و شامل فرآورده های نفتی و دیگر محصولات حیاتی نیز می شد، به طوری که قیمت داخلی فرآورده های نفتی در دهه ۱۳۷۰ کمتر از دو درصد قیمت جهانی آن بود، که نشان دهنده سهم عظیم یارانه در اقتصاد کشور است.

تاریخچه جهانی یارانه نیز تحولات مشابهی را نشان می دهد. پس از انقلاب صنعتی، انرژی به کالایی استراتژیک تبدیل شد و دولت ها برای تضمین دسترسی به انرژی ارزان، پرداخت یارانه را آغاز کردند. نظریه های اقتصادی کلاسیک و کینزی نقش متفاوتی برای دولت ها در اقتصاد قائل بودند؛ نظریه کلاسیک به حداقل دخالت دولت باور داشت، در حالی که کینز بر ضرورت مداخله دولت در شرایط رکود و تورم تاکید می کرد. نمونه هایی مانند طرح برنان در ایالات متحده در دهه ۱۹۸۰ نشان می دهد که دولت ها یارانه را به منظور تعدیل قیمت کالاهای کشاورزی و پوشش ما به التفاوت بازار آزاد پرداخت می کردند. امروزه یارانه یکی از اقلام اصلی هزینه های دولت در تمامی کشورها اعم از صنعتی، در حال توسعه یا سوسیالیستی است و تفاوت اصلی آن در ماهیت و روش پرداخت، متناسب با وضعیت اقتصادی و صنعتی هر کشور تعیین می شود.

در ایران، انرژی یکی از مهم ترین بخش های مشمول یارانه است. قیمت پایین انرژی باعث افزایش مصرف و فشار بر منابع ملی شده است و همزمان با افزایش قیمت انرژی در سطح جهانی، دولت برای جبران شکاف بین قیمت فروش و قیمت تمام شده، هزینه های کلانی به عنوان یارانه پرداخت می کند. این سیاست علاوه بر تأثیرات اقتصادی، پیامدهایی همچون افزایش مصرف، فشار بر منابع محدود و اثرات زیست محیطی دارد. همین مسائل، زمینه ساز برنامه ریزی برای یارانه هدفمند و بازنگری در روش های پرداخت شده است، به گونه ای که با مدل سازی و تحلیل سیستماتیک بتوان روند پرداخت یارانه را با پارامترهای کلان اقتصادی هماهنگ کرد.

اهداف پرداخت یارانه معمولاً شامل تخصیص بهینه منابع، ایجاد ثبات اقتصادی و توزیع عادلانه درآمدها است. تأمین انرژی ارزان برای بخش های اقتصادی، تثبیت بازار و کاهش نوسانات قیمت، بخش مهمی از این سیاست را تشکیل می دهد و تجربه کشورهای صنعتی و در حال توسعه نشان می دهد که مدیریت یارانه نقش اساسی در توسعه اقتصادی و برنامه ریزی بلندمدت دارد. در ایران، تاریخچه یارانه بیانگر تلاش دولت برای کنترل بازار، مدیریت منابع و تنظیم قیمت کالاهای حیاتی بوده است و تجربه های گذشته نشان می دهد که طراحی روش پرداخت یارانه و انتخاب مشمولان آن اهمیت بسیار زیادی در کارایی این سیاست اقتصادی دارد.

فهرست مطالب
۱- مقدمه
۲- تاریخچه پرداخت یارانه
۱-۲- تاریخچه پرداخت یارانه در ایران
۲-۲- تاریخچه پرداخت یارانه در جهان
۳- هدف از پرداخت یارانه
۱-۳- تخصیص بهینه منابع
۲-۳- ثبات اقتصادی
۳-۳- توزیع عادلانه درآمد
۴- مواردی که می بایست مشمول یارانه گردند
۱-۴- کالاهای حیاتی و استراتژیک
۲-۴- صنایع نوپا
۳-۴- کالاهای عمومی
۴-۴- صنایع با هزینه ثابت بالا
۵-۴- صنایع راکد
۵- بررسی میزان کارایی یارانه پرداختی
۶- یارانه پرداختی به حامل های انرژی در هر یک از بخش ها
۷- طبقه بندی یارانه در حسابهای ملی
۸- روش های پرداخت یارانه
۱-۸- روش های پرداخت یارانه از نظر مصرف کنندگان یارانه
۲-۸- روش های توزیع یارانه
۳-۸- روش های پرداخت یارانه از نظر مشمول یارانه بر واحد یا بهاء کالا