مقاله ایمنی زیستی

مقدمه:
ایمنی زیستی در دهه های اخیر به یکی از مفاهیم کلیدی در عرصه کشاورزی نوین، فناوری ژنتیک و سیاست گذاری های جهانی تبدیل شده است؛ مفهومی که در پی گسترش مهندسی ژنتیک و ورود موجودات تغییر یافته ژنتیکی به چرخه تولید و مصرف، جایگاه ویژه ای در مباحث علمی، اقتصادی و حقوقی پیدا کرده است. از زمانی که نخستین گیاه دست ورزی شده ژنتیکی به صورت تجاری معرفی شد، کمتر از چند دهه می گذرد، اما همین بازه زمانی کوتاه برای ایجاد تحولی گسترده در الگوهای کشت، تجارت بذر، امنیت غذایی و نظام های نظارتی کافی بوده است. افزایش چشمگیر سطح زیر کشت محصولات تراریخته در جهان، نشانه ای از تغییر ساختار کشاورزی سنتی به سوی کشاورزی مبتنی بر بیوتکنولوژی است؛ تغییری که با موافقت ها، تردیدها و چارچوب های کنترلی متعددی همراه بوده است.

در سال های ابتدایی تجاری سازی محصولات تراریخته، سطح زیر کشت این محصولات محدود بود، اما به سرعت روندی صعودی به خود گرفت. تا سال ۲۰۰۳ بیش از ۶۷ میلیون هکتار از اراضی کشاورزی جهان به کشت گیاهان تراریخته اختصاص یافت و این رقم در سال ۲۰۰۴ به ۸۱ میلیون هکتار رسید. چنین افزایشی، تنها یک تحول آماری محسوب نمی شود، بلکه بیانگر تغییر رویکرد تولیدکنندگان به استفاده از صفات ژنتیکی جدید مانند مقاومت به حشرات، تحمل علف کش ها و بهبود ویژگی های زراعی است. در این میان، کشورهایی مانند ایالات متحده و آرژانتین سهم عمده ای از تولید جهانی را در اختیار داشته اند و محصولات شاخصی نظیر سویا، ذرت، پنبه و کلزا بیشترین سطح زیر کشت را به خود اختصاص داده اند.

ایمنی زیستی به عنوان چارچوبی برای مدیریت مخاطرات احتمالی ناشی از رهاسازی و مصرف موجودات تراریخته شکل گرفته است. این مفهوم صرفاً به معنای پیشگیری از خطرات زیستی نیست، بلکه مجموعه ای از سیاست ها، دستورالعمل ها، ارزیابی های علمی و سازوکارهای نظارتی را در بر می گیرد که هدف آن ایجاد توازن میان بهره برداری از فناوری ژنتیک و حفاظت از سلامت انسان، تنوع زیستی و محیط زیست است. با گسترش سطح زیر کشت محصولات تراریخته در بیش از ۱۶ کشور و مشارکت میلیون ها کشاورز در تولید این محصولات، ضرورت طراحی نظام های ارزیابی خطر و کنترل های چند مرحله ای بیش از پیش آشکار شد.

در نخستین سال های تجاری سازی، گوجه فرنگی تراریخته در ایالات متحده به عنوان یکی از نمونه های اولیه معرفی شد و پیش از آن نیز کشت توتون بیان کننده ژن های پروتئین پوشی ویروس های گیاهی در چین صورت گرفته بود. این تجربه های اولیه، زمینه ساز توسعه گسترده تر فناوری مهندسی ژنتیک در محصولات استراتژیک شدند. بر اساس گزارش های منتشر شده از سوی نهادهای بین المللی مانند ISAAA، سطح زیر کشت جهانی محصولات تراریخته در مدت کمتر از یک دهه رشد مداومی را تجربه کرد و به بخش قابل توجهی از اراضی حاصلخیز جهان رسید. چنین آماری بیانگر آن است که بیوتکنولوژی کشاورزی از یک فناوری آزمایشگاهی به یک واقعیت اقتصادی در مقیاس جهانی تبدیل شده است.

در کنار توسعه کمی، بحث های مرتبط با نگرانی های مصرف کنندگان نیز همزمان گسترش یافت. موضوعاتی مانند عواقب پیش بینی نشده، احتمال بروز واکنش های نامطلوب غذایی، حساسیت زایی پروتئین های جدید و اثرات اکولوژیکی رهاسازی ژن های نوترکیب در محیط، به محورهای اصلی گفت وگوهای علمی تبدیل شدند. ایمنی زیستی در این میان، چارچوبی برای بررسی این دغدغه ها از طریق ارزیابی های مرحله ای، آنالیزهای ایمنوشیمی، سنجش های فیزیکوشیمیایی و روش های تشخیص کمی و کیفی موجودات تراریخته فراهم کرد. طراحی نظام های نمونه برداری، غربالگری و تشخیص دقیق، بخشی از ساختار کنترلی گسترده تری است که در بسیاری از کشورها اجرا می شود.

با توسعه تجارت جهانی محصولات کشاورزی، موضوع هماهنگی مقررات بین المللی نیز اهمیت یافت و اسناد و پروتکل های جهانی در حوزه ایمنی زیستی تدوین شدند. از جمله مهم ترین آنها می توان به Cartagena Protocol on Biosafety اشاره کرد که با هدف تنظیم جابجایی فرامرزی موجودات زنده تغییر یافته ژنتیکی شکل گرفت. این پروتکل، سازوکارهایی برای اطلاع رسانی، ارزیابی خطر و تصمیم گیری آگاهانه کشورها در زمینه واردات یا رهاسازی این موجودات پیش بینی کرده است و نقش آن در شکل گیری قوانین ملی ایمنی زیستی در بسیاری از کشورها قابل توجه است.

گسترش محصولات مقاوم به حشرات مانند ذرت B.t و پنبه B.t، همچنین سویای مقاوم به علف کش، نه تنها الگوهای تولید را تغییر داده بلکه بر ساختار بازار جهانی بذر، میزان مصرف سموم و شیوه های مدیریت آفات نیز اثر گذاشته است. همزمان، توسعه سیستم های تک فاکتوری و دو فاکتوری جلوگیری از فرار ژن، طراحی درخت های تصمیم گیری برای مدیریت مقاومت آفات و ایجاد سازوکارهای برچسب گذاری، بخشی از شبکه پیچیده ای است که پیرامون فناوری تراریخته شکل گرفته است؛ شبکه ای که در آن دانش ژنتیک، مقررات حقوقی، اقتصاد کشاورزی و دغدغه های اجتماعی به صورت درهم تنیده حضور دارند و هر یک در تعیین مسیر آینده ایمنی زیستی نقش ایفا می کنند.

فهرست مطالب
مقدمه:. ۱
فصل اول
وضعیت فعلی محصولات تراریخته در جهان. ۲
آخرین وضعیت محصولات تراریخته. ۳
وضعیت کشورهای تولید کننده محصولات تراریخته  ۵
ارزش بازار جهانی و اثرات محصولات تراریخته  ۸
چشم اندازه آینده. ۹
فصل دوم
عمده محصولات تراریخته و صفات تغییر یافته آنها  ۱۲
عمده محصولات تراریخته. ۱۴
مقایسه سطح زیرکشت محصولات تراریخته و غیرتراریخته  ۱۵
فصل سوم
نگرانی های مصرف کنندگان. ۱۷
عواقب پیش بینی نشده:. ۲۰
عکس العملهای نامطلوب به مواد غذایی. ۲۱
حساسیت زاهای غذایی. ۲۲
فصل چهارم
راه های بر طرف کردن نگرانی. ۲۴
ارزیابی خطرات اکولوژیکی رهاسازی محصولات تراریخته در محیط  ۲۵
آیا محصولات تراریخته با سایر گونه ها تلاقی پیدا خواهند کرد وموجب افزایش علف های هرز خواهند شد؟. ۲۶
فصل پنجم
راه های مبارزه. ۲۹
تکنیک های بیوتکنولوژی. ۳۰
ارتباط نوع تغییر بیوتکنولوژیکی و آلرژی زایی  ۳۱
ارزیابی پتانسیل آلرژی زایی پروتئین های غذایی جدید  ۳۳
مراحل تشخیص موجودات تراریخته. ۳۶
الف ـ مرحله نمونه برداری. ۳۷
ب ـ مرحله غربال برای موجودات تغییر یافته ژنتیکی  ۳۹
ج ـ مرحله تشخیص موجودات تراریخته. ۴۰
د ـ مرحله تشخیص کمی میزان محصولات تراریخته  ۴۱
آنالیزهای ایمنوشیمی. ۴۲
پارامترهای فیزیکوشیمیای. ۴۳
مثبت های دروغنی در مقابل منفی های دروغین  ۴۳
فصل ششم
سیستم های کنترل کننده. ۴۴
۱- روشهای تک فاکتوری جلوگیری از فرار ژن  ۴۵
۲- روشهای دو فاکتوری جلوگیری از فرار ژن  ۵۰
ایمنی زیستی. ۵۲
ایمنی زیستی در ایران. ۵۳
فصل هفتم
آگاهی دادن به مصرف کنندگان. ۶۰
اهمیت بیوتکنولوژی در کشاورزی. ۶۲
-افزایش بهره وری تولید در واحد سطح. ۶۴
-محصولات مقاوم در برابر علف کش ها. ۶۵
-محصولات تراریخته و پالایش آلودگی های معدنی  ۶۶
درخت تصمیم گیری. ۶۸
فاکتورهای کلیدی در طراحی درخت تصمیم گیری:  ۷۱
۱ـ خصوصیات گیاه تراریخته:. ۷۱
۲ ـ تاریخچه مقاومت آفات:. ۷۱
۳ ـ پیچیدگی آفات:. ۷۱
۴ ـ سیستم زراعی:. ۷۲
مراحل کلیدی بکارگیری برنامه مدیریت مقاومت برای آفات  ۷۲
پروتکل جهانی ایمنی زیستی کارتاهینا. ۷۳
برچسب گذاری. ۷۴
نتیجه گیری و بحث. ۷۵