مقاله بودجه و قوانین مربوط به آن

مقدمه:
بودجه به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای مالی حکومت ها، بازتاب دهنده نحوة اداره منابع عمومی و چگونگی پاسخ گویی دولت به نیازهای جامعه است. مفهوم بودجه اگرچه در ظاهر به اعداد، ارقام و جداول مالی محدود می شود، اما در واقع حاصل یک فرآیند تاریخی، سیاسی و اقتصادی است که با تحول ساختارهای اجتماعی شکل گرفته و به تدریج پیچیده تر شده است. بررسی بودجه، تنها بررسی دخل و خرج نیست، بلکه مطالعه سازوکار تصمیم گیری های کلان مالی در چارچوب قوانین و مقررات حاکم بر نظام اداری و مالی کشور محسوب می شود.

واژه بودجه ریشه در زبان فرانسه دارد و در ابتدا به کیسه ای چرمی اطلاق می شد که اسناد مالی در آن نگهداری می شد. این مفهوم ساده، با گسترش نقش دولت ها و افزایش وظایف آنها، به مرور زمان به یک نظام منسجم برنامه ریزی مالی تبدیل شد. در جوامع ابتدایی، وظایف حکومت محدود به تأمین امنیت، برقراری عدالت و حفظ مرزها بود و هزینه های مربوط به این وظایف غالباً از املاک و دارایی های شخصی حاکم تأمین می شد. اما با رشد جمعیت، توسعه روابط اجتماعی و شکل گیری ساختارهای پیچیده تر حکومتی، این شیوه دیگر پاسخ گو نبود.

گسترش مسئولیت های دولت در حوزه هایی مانند آموزش، بهداشت، حمل و نقل، تأمین اجتماعی، ارتباطات، آب و برق، نیاز به منابع مالی پایدار و برنامه ریزی شده را بیش از پیش آشکار ساخت. در چنین شرایطی، مالیات به عنوان یکی از اصلی ترین منابع تأمین درآمد دولت مطرح شد. هرچند در آغاز، مخالفت هایی با این روش وجود داشت و نگرانی هایی درباره کاهش قدرت خرید، افت مصرف و کاهش تولید مطرح می شد، اما تجربه تاریخی نشان داد که مالیات منظم ترین و کارآمدترین ابزار برای تأمین هزینه های عمومی است. این تحول، نقطه عطفی در پیدایش و تثبیت نظام بودجه ریزی به شمار می رود.

بودجه در معنای مدرن خود، پاسخی به عدم تعادل میان منابع محدود و نیازهای نامحدود دولت است. هنگامی که مخارج افزایش می یابد و منابع پاسخ گوی آن نیست، ضرورت اولویت بندی و تخصیص بهینه منابع مطرح می شود. در این چارچوب، بودجه به عنوان یک برنامه مالی آینده نگر تعریف می شود که در آن، درآمدها و هزینه ها بر اساس اهداف مشخص تنظیم و پیش بینی می گردند. این برنامه، علاوه بر جنبة مالی، دارای ابعاد حقوقی و قانونی است که اجرای آن را در چارچوب قواعد معین الزام آور می سازد.

تعریف بودجه در طول زمان دستخوش تغییر و تکامل شده است. در تعریف های اولیه، بودجه صرفاً به بررسی دخل و خرج دولت محدود می شد، اما با گسترش نقش دولت و پیچیده تر شدن نظام مالی، تعاریف جامع تری ارائه گردید. قانون محاسبات عمومی کشور نیز در این مسیر، تعاریف متعددی از بودجه ارائه کرده که آخرین آنها، بودجه را به عنوان سندی قانونی معرفی می کند که پیش بینی درآمدها و اجازه هزینه ها را برای یک دورة مالی مشخص در بر می گیرد. این تعریف، پیوند میان بودجه و قانون را به روشنی نشان می دهد.

قوانین بودجه ای نقش اساسی در تنظیم روابط مالی دولت ایفا می کنند. از مرحلة تهیه و تنظیم بودجه تا تصویب، ابلاغ و اجرا، مجموعه ای از مقررات و فرآیندهای قانونی حاکم است که رعایت آنها، ضامن نظم مالی و شفافیت در عملکرد دولت محسوب می شود. نهادهایی مانند سازمان مدیریت و برنامه ریزی، ستاد بودجه و کمیسیون های تخصصی، هر یک در چارچوب وظایف قانونی خود، در این فرآیند نقش دارند. همچنین تبصره های بودجه ای، چه دائمی و چه سالانه، ابزارهایی هستند که سیاست های مالی را در قالب احکام اجرایی مشخص می کنند.

اجرای بودجه بدون نظارت، امکان پذیر نیست. نظارت های قبل، حین و بعد از اجرای بودجه، تضمین کننده انطباق عملکرد مالی با قوانین مصوب هستند. بررسی نتایج بودجه در پایان سال مالی، وضعیت منابع و مصارف را روشن می سازد و امکان ارزیابی کارایی نظام بودجه ریزی را فراهم می آورد. به همین دلیل، بودجه نه تنها یک سند مالی، بلکه یک ابزار حاکمیتی با ابعاد حقوقی، اقتصادی و اجرایی گسترده است که جایگاه آن در ساختار دولت ها انکارناپذیر است.

فهرست مطالب
مقدمه
تعریف بودجه:
تعریف اولیه بودجه: بررسی دخل و خرج دولت
انواع بودجه:
بودجه دستگاهی:
عناصر بودجه:
عوامل بودجه:
روشهای کلی تأمین درآمد دولت:
۱) درآمد حاصل از مالیات
۲) درآمد حاصل از استقراض:
۳) درآمد حاصل از عملیات بانکی:
۴) درآمد حاصل از خالصه جات:
انواع درآمدهایی که دولت کسب می کند از لحاظ چگونگی خرج:
درآمدهای عمومی دولت
درآمدهای اختصاصی:
اعتبارات:
انواع اعتبارات در بودجه:
اعتبارات جاری
اعتبارات عمرانی:
چگونگی دریافت اعتبارات:
مراحل بودجه:
قوانین متداول دربودجه
الف) تهیه و تنظیم و پیشنهاد بودجه
چگونگی ابلاغ بودجه
ستاد بودجه
سازمان مدیریت و برنامه ریزی:
لایحه بودجه:
دلیل تنظیم بودجه:
کارکمیسیون اصلی (تلفیق):
تبصره های بودجه ای:
تبصره های غیربودجه ای:
انواع تبصره های بودجه ای:
تبصره های بودجه ای دائمی:
تبصره های بودجه ای سالانه:
اجرای بودجه
دلایل تخصیص اعتبار:
مراحل تفصیلی اجرای بودجه:
انواع نظارت بربودجه:
نظارت بعد از اجرای بودجه
انواع حالتهای بودجه بعد از انجام و پایان سال بودجه:
منابع