مقاله غائب مفقود الاثر وضع حقوقی و قوانین مربوط به آن

مقدمه:
مسأله غایب مفقود الاثر از جمله موضوعاتی است که ریشه های آن در تاریخ شکل گیری جوامع انسانی، ساختار خانواده و نظام های حقوقی قابل ردیابی است. از همان زمان که مالکیت، نکاح، ارث و مسئولیت های مالی به عنوان نهادهای حقوقی تثبیت شدند، غیبت طولانی و بی خبر اشخاص، آثار و پیامدهایی پدید آورد که بدون ضابطه و قاعده قابل مدیریت نبود. به همین دلیل، در اغلب نظام های حقوقی و در آراء فقها و اندیشمندان حقوق، برای وضعیت اشخاصی که حیات یا ممات آنها در هاله ای از ابهام قرار دارد، مقررات ویژه ای پیش بینی شده است.

در حقوق ایران، غایب مفقود الاثر صرفاً یک عنوان توصیفی نیست، بلکه مفهومی حقوقی با آثار گسترده در حوزه های مختلف از جمله اموال، دیون، نکاح، ارث و اختیارات مراجع قضایی محسوب می شود. این مفهوم، وضعیت شخصی را ترسیم می کند که از محل اقامت خود غایب شده و در عین حال، هیچ گونه اطلاعی از زنده بودن یا فوت او در دست نیست. چنین وضعیتی، نه امکان اعمال کامل آثار حیات را فراهم می آورد و نه اجازه می دهد آثار فوت بر آن مترتب شود و همین تعلیق، منشأ شکل گیری قواعد خاص حقوقی شده است.

تحولات اجتماعی و وقایع تاریخی، نقش مهمی در برجسته شدن مسأله غایبان مفقود الاثر داشته اند. جنگ ها، مهاجرت های اجباری، حوادث طبیعی، سوانح گسترده و حتی تحولات سیاسی، همواره بر شمار اشخاصی افزوده اند که سرنوشت آنها نامعلوم باقی مانده است. در جامعه ایران، آثار جنگ تحمیلی در دهه نخست پس از انقلاب اسلامی، نمونه ای آشکار از بروز گسترده این پدیده است؛ وضعیتی که پیامدهای حقوقی آن، سال ها پس از پایان جنگ نیز در پرونده های قضایی و روابط خانوادگی مشاهده می شود.

قانون گذار ایرانی، با درک حساسیت این وضعیت، مقررات مشخصی را در قانون مدنی و قانون امور حسبی به غایب مفقود الاثر اختصاص داده است. مواد ۱۰۱۱ تا ۱۰۳۰ قانون مدنی و مواد ۱۲۶ تا ۱۶۱ قانون امور حسبی، چارچوب اصلی برخورد حقوقی با این وضعیت را ترسیم می کنند. افزون بر این، مقررات پراکنده ای در حوزه طلاق، نفقه، ارث و اداره اموال، به صورت مستقیم یا غیر مستقیم با غیبت مفقود الاثر ارتباط پیدا می کنند. با وجود این، پیچیدگی روابط اجتماعی و تنوع فروض عملی، همواره پرسش هایی را مطرح کرده که پاسخ صریح و روشنی در نصوص قانونی نیافته اند.

ابهام در وضعیت حقوقی اموال غایب، یکی از اساسی ترین چالش ها در این حوزه است. از زمان تحقق غیبت تا تعیین امین، اداره اموال ممکن است به صورت فضولی، قراردادی یا قانونی انجام شود و هر یک از این اشکال، آثار متفاوتی از حیث مسئولیت، ضمان و جبران خسارت به همراه دارد. پس از مداخله مقام قضایی و نصب امین نیز، دامنه اختیارات، حدود وظایف، نحوه نظارت و مسئولیت های مدنی و کیفری امین، مسائل متعددی را ایجاد می کند که تفسیر دقیق آنها نیازمند توجه به مبانی حقوقی و فقهی است.

در کنار امور مالی، وضعیت خانوادگی غایب مفقود الاثر نیز جایگاه ویژه ای دارد. بقای زوجیت، امکان درخواست طلاق از سوی زوجه، نفقه، عده و آثار احتمالی بازگشت غایب پس از صدور حکم موت فرضی، از جمله مسائلی است که توازن میان حقوق اشخاص و حفظ نظم حقوقی را به چالش می کشد. این موضوع، به ویژه در مواردی که زوجه یا ورثه با مرور زمان و تغییر شرایط اجتماعی مواجه می شوند، ابعاد پیچیده تری به خود می گیرد.

از سوی دیگر، حکم موت فرضی به عنوان نهادی استثنایی، نقطه عطفی در وضعیت حقوقی غایب مفقود الاثر محسوب می شود. صدور این حکم، آثار گسترده ای در امور مالی و غیر مالی بر جای می گذارد و مبنای آن، ترکیبی از امارات قانونی، اصول فقهی و ملاحظات عملی است. بازگشت احتمالی غایب پس از صدور حکم نیز، وضعیت جدیدی را ایجاد می کند که بازنگری در اموال، منافع، روابط زوجیت و حقوق اشخاص ثالث را به دنبال دارد.

در مواردی که قوانین موضوعه با سکوت، اجمال یا تعارض مواجه می شوند، اصل ۱۶۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مسیر رجوع به منابع معتبر اسلامی و فتاوای معتبر را پیش روی قاضی قرار می دهد. این پیوند میان حقوق موضوعه و فقه امامیه، سبب شده است که بررسی غایب مفقود الاثر، صرفاً محدود به نصوص قانونی نباشد و مبانی فقهی نقش مؤثری در تبیین و حل مسائل عملی ایفا کنند؛ امری که به این نهاد حقوقی، ماهیتی چند بعدی و پویا بخشیده است.

فهرست مطالب:
مقدمه
تقسیم مطالب
باب نخست – کلیات
تقسیم موضوع
فصل یکم – تعاریف
۱) علل غیبت و حکم غایب
۲) امور مالی غایب
۳) غایب و بقای زوجیت
۴) غیبت و حکم دادگاه
۵) تعریف غایب مفقود الاثر
و تفکیک آن از مفاهیم مشابه ( غایب مجهول المکان ومفقود)
۶)  عناصر تحقق مفهوم حقوقی غیبت
فصل دوم – مصوبات مصرحه در مورد غایب مفقود الاثر
گفتار یکم – قانون مدنی و امور حسبی
گفتار دوم – قوانین متفرقه
باب دوم – وضع حقوق مالی غایب
تقسیم موضوع
فصل یکم – وضع حقوقی غایب قبل از نصب امین
گفتار یکم – وضع حقوقی غایب قبل از مداخله دادستان و نصب امین
بندیکم – اداره فضولی اموال غایب
بنددوم – اداره اموال غایب به وسیله نماینده قراردادی
الف – دخالت وکیل
ب- اقدام وصی
بند سوم – اداره اموال غایب به وسیله نماینده قانونی
گفتار دوم – وضع حقوقی غائب پس از اطلاع مقام قضایی تا نصب امین
۱- حدود مسئولیت و صلاحیت محلی دادستان
۲- مسئول جبران خسارت وارده به اموال غایب
۳- وضع ایرانیان غایبی که در خارج اموالی دارند
فصل دوم – مرحله تعیین امین
تقسیم فصل
گفتار یکم – هدف ،شرایط کلی و مفهوم امانت
۱- هدف از نصب امین
۲- موارد تعیین امین
۳- معنای امانت
۴- شرط ضمان
گفتار دوم – تقاضای تعیین امین و مرجع صالح
۱- متقاضی تعیین امین
۲- طریق درخواست تعیین امین
۳- وظایف دادگاه و نحوه انتخاب امین
۴- نصب امین درخارج از ا یران
۵- ضم امین و موارد آن
۶- تعیین امین موقت
۷- تعیین ناظر
۸- تعدد امنا و نظار
۹- قبول امین یا ناظر و دستور دادگاه
گفتار سوم – شرایط امین ، اولویت ها
الف – شرایط امین
ب- اولویت های نصب امین
گفتار چهارم – اختیارات ، وظایف و مسئولیتهای امین
۱- شروع وظایف و حدود اختیارات امین غائب
۲- تنظیم صورت جامع از کلیه اموال قبل از مداخله
۳- نگهداری و اداره اموال
۴- فروش اموال ضایع شدنی
۵- فروش اموال منقوله غیر لازم
۶- منع فروش و رهن اموال غیر منقول
۷- ترتیب پرداخت دیون و نفقه زوجه و اقارب
۸- نمایندگی امین از طرف غایب در دعاوی
۹- تقسیم سهم الارث غائب
۱۰- دخالت در مهر و موم ترکه مورث غائب و رفع آن
۱۱- درخواست تحریر ترکه مورث غایب
۱۲- پرداخت هزینه ها
۱۳- صلح دعاوی
۱۴- تحویل دادن اموال پس از زوال سمت
گفتار پنجم – حقوق و مسئولیت های امین
بند یکم – حقوق امین
الف – حق الزحمه امین و مرجع صالح در تعیین حق الزحمه
بند دوم – مسئولیت های امین
الف- مسئولیت مدنی
ب- مسئولیت کیفری
گفتار ششم – عزل امین
۱- موارد عزل امین
۲- نحوه رسیدگی و مرجع صلاحیتدار در عزل امین
۳- پایان دوره امانت و نظارت
فصل سوم – تصرف موقت ورثه در اموال غایب
تقسیم فصل
گفتار یکم – ارکان ماهوی حق ورثه نسبت به اموال غایب
۱- مفهوم ورثه
۲- مفهوم تصرف موقت
گفتار دوم – شرایط تصرف موقت ورثه در اموال غایب
۱- موارد اجرای این مرحله
۲- شرایط درخواست تصرف موقت اموال غایب از دادگاه
۳- دادگاه صالح در درخواست تصرف موقت اموال
۴- نحوه رسیدگی به درخواست تصرف موقت اموال
۵- اختیارات و وظایف ورثه
باب سوم – حکم موقت فرضی غایب و دادن اموال به تصرف قطعی ورثه
تقسیم موضوع
فصل یکم – اقسام موت و مبنای حکم موقت فرضی غایب
گفتار یکم – اقسام موت و حقیقت ماهوی آن
۱- اقسام موت
۲- موت حقیقی
۳- موت حکمی
۴- موت فرضی
گفتار دوم – تردید در مرگ انسان و حکم آن
بند یکم – قاعده فقهی
بند دوم – حقوق موضوعه
الف – قانون مدنی
ب- امارات قانونی
ج – بررسی امارات قانونی و قضایی
فصل دوم – صدور حکم و آثار آن
تقسیم فصل
گفتار یکم – مقدمات و شرایط صدور حکم موت فرضی
۱- متقاضیان حکم
۲- دادگاه صالح برای صدور حکم موت فرضی
۳- شرایط شکلی درخواست
گفتار دوم – نحوه رسیدگی دادگاه
۱- تکالیف دادگاه پیش از صدور حکم
۲- حکم دادگاه و مندرجات آن
۳- ابلاغ حکم و تجدید نظر در آن
گفتار سوم – سوابق فقهی
۱- لمعه – شهید اول
۲- قواعد – علامه حلی
۳- مختصر المنافع – محقق حلی
گفتار چهارم – آثار حکم موت فرضی
۱- آثار حکم در امور مالی و غیر مالی
فصل سوم – الغای حکم موت فرضی و بازگشت غایب
گفتار یکم – آثار کشف زنده بودن غایب
– ابطال حکم موت فرضی
بند اول – تاثیر بازگشت غایب در اموال
الف – وضع منافع و نمائات
ب- وضع اموال مصرفی و تلف شده
بند دوم – تاثیر بازگشت غائب در عقد نکاح
الف – بازگشت زوج غایب
ب- بازگشت زوجه غایب
باب چهارم – وضعیت خانواده غایب
تقسیم موضوع
فصل یکم – تکلیف زوجه غایب
گفتار یکم – ترک زندگی خانوادگی توسط زوج و مقایسه آن با مفهوم غیبت
گفتار دوم – درخواست زوجه مبنی بر صدور حکم موت فرضی برای انحلال نکاح
۱- متقاضی صدور حکم
۲- عده زوجه غایب
۳- بازگشت غایب پس از صدور حکم موت فرضی
گفتار سوم – درخواست طلاق از ناحیه زوجه و آثار آن
۱- شرایط درخواست طلاق
۲- عده زوجه غایب
۳- نفقه زوجه در ایام عده
۴- وضعیت توارث
گفتار چهارم – مطالعه تطبیقی در مورد غایب مفقود الاثر شدن زوج و وضعیت زوجه در بین اقلیت های مذهبی و مقایسه آن با حقوق ایران
۱- آیین یهود
۲- ارتدوکس
۳- دین زرتشت
۴- ارامنه گریگوریان
نتیجه
کلید واژه
پیوست ها
پیوست یکم – نمونه هایی از رویه عملی محاکم
پیوست دوم – اهم مسائل پیرامون غایب مفقود الاثر
فهرست منابع و مآخذ