مقاله ارزیابی اقتصاد دانش بنیان

مقدمه:
اقتصاد دانش بنیان مفهومی است که در قرن بیست و یکم جایگاه ویژه ای پیدا کرده و به عنوان جریان غالب در تحولات اقتصادی و اجتماعی جهان مطرح شده است. این نوع اقتصاد، بر پایه دانش و اطلاعات به عنوان سرمایه اصلی شکل گرفته و توجه به قابلیت های انسانی، فناوری، و نوآوری را در فرآیند تولید و ارائه خدمات در اولویت قرار می دهد. در اقتصاد دانش بنیان، ارزش اصلی نه تنها به میزان منابع فیزیکی یا مالی موجود، بلکه به چگونگی تولید، توزیع و بهره برداری از دانش مرتبط است. دانش در این چارچوب نه تنها به اشتراک گذاشته می شود، بلکه با استفاده مستمر و تعامل میان بازیگران مختلف اقتصادی، رشد پیدا می کند و به منبعی پویا برای توسعه اقتصادی تبدیل می شود. این ویژگی، اقتصاد دانش بنیان را از مدل های سنتی اقتصادی که بر منابع محدود و مادی تمرکز دارند، متمایز می سازد.

یکی از جنبه های برجسته اقتصاد دانش بنیان، توانایی ایجاد ارزش از دانش در سطوح مختلف و در حوزه های گوناگون اقتصادی و اجتماعی است. دانش، برخلاف منابع فیزیکی، محدودیت مصرف ندارد و می تواند بارها و بارها مورد استفاده قرار گیرد بدون آنکه کاهش یابد. این قابلیت باعث می شود که سازمان ها و کشورها بتوانند با بهره گیری از ظرفیت های فناورانه و نوآورانه، ارزش افزوده بیشتری تولید کنند. نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در این فرآیند غیرقابل انکار است؛ زیرا زیرساخت های مدرن ICT امکان پردازش، ذخیره، اشتراک و انتشار دانش را به شکل سریع و گسترده فراهم می آورند. علاوه بر این، ظرفیت های انسانی، مهارت ها و آموزش های مستمر، زیرساخت لازم برای بهره برداری از دانش را ایجاد می کنند و موجب می شوند که فرآیند نوآوری در سازمان ها و بنگاه ها پیوسته و هدفمند ادامه یابد.

در سطح جهانی، سازمان ها و نهادهای بین المللی، چارچوب ها و شاخص های متعددی برای سنجش اقتصاد دانش بنیان توسعه داده اند. سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) و بانک جهانی، شاخص های اقتصاد دانش (KEI) و شاخص دانش (KI) را معرفی کرده اند که با استفاده از متغیرهای کلیدی در چهار ستون اصلی اقتصاد دانش، شامل نظام اقتصادی و حاکمیتی، آموزش و پرورش و منابع انسانی، نظام نوآوری، و زیرساخت های فناوری اطلاعات و ارتباطات، قابلیت ارزیابی و مقایسه سطح توسعه دانش در کشورهای مختلف را فراهم می آورند. این شاخص ها نشان می دهند که چگونه چارچوب های اقتصادی، سیاست های نوآورانه، سرمایه انسانی و زیرساخت های فناورانه می توانند میزان بهره وری و رشد اقتصادی مبتنی بر دانش را تحت تاثیر قرار دهند.

چارچوب های سازمان همکاری اقتصادی آسیا- اقیانوسیه (APEC) نیز به بررسی عوامل اصلی پیشرفت اقتصاد دانش محور پرداخته اند. این چارچوب بر چهار بعد کلیدی تمرکز دارد: توسعه منابع انسانی، زیرساخت ICT، محیط کسب و کار و نظام نوآوری. تحلیل های تجربی نشان می دهند که کشورهایی که در همه این چهار بعد عملکرد قوی دارند، از رشد اقتصادی پایدارتر و نوآوری گسترده تری برخوردارند. توسعه منابع انسانی به عنوان موتور محرک نوآوری و بهره وری، فراهم آوردن دسترسی گسترده به آموزش و پرورش، ارتقاء مهارت ها و تشویق به یادگیری مادام العمر از مهمترین عوامل موفقیت اقتصاد دانش بنیان محسوب می شود. در کنار آن، نظام نوآوری، شامل دانشگاه ها، مراکز تحقیق و توسعه، مشاوران و شبکه های دانش، جریان و انتقال دانش را تسهیل می کند و امکان خلق محصولات و خدمات نوآورانه را فراهم می آورد.

سایر چارچوب ها مانند چارچوب دفتر آمار استرالیا (ABS) نیز با ارائه ابعاد محیطی و اثرات اقتصادی و اجتماعی، ابعاد گسترده تر اقتصاد دانش بنیان را تحلیل می کنند. بعد محیطی شامل عوامل اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و حقوقی است که بر توانمندی های یک جامعه در بهره برداری از دانش تاثیر می گذارند و بعد اثرات اقتصادی و اجتماعی، نشان دهنده نتایج حاصل از واسطه گری اقتصاد دانش بنیان بر تغییرات ساختاری و توسعه اجتماعی است. فناوری اطلاعات و ارتباطات در این مدل، علاوه بر فراهم آوردن ابزارهای آموزشی و مدیریتی، امکان دستیابی به اطلاعات بهینه و کاهش موانع بین المللی را نیز فراهم می آورد.

اقتصاد دانش بنیان نه تنها در تولید کالا و خدمات با شدت دانش بالا تفاوت ایجاد می کند، بلکه به مدیریت سرمایه انسانی، سازماندهی فرآیندهای تولید و طراحی سیستم های نوآورانه شکل می بخشد. ارزش واقعی دانش زمانی آشکار می شود که در سیستم ها و فرآیندهای سازمانی ادغام شود و امکان خلق و اشتراک گذاری آن فراهم گردد. در این راستا، تمرکز بر بهره وری دانش، ایجاد مزیت رقابتی پایدار، ارتقاء مهارت ها و توسعه زیرساخت های فناورانه، اجزای جدایی ناپذیر ساختار اقتصاد دانش بنیان را تشکیل می دهند و امکان اندازه گیری سطح توسعه و نفوذ آن در جوامع مختلف را فراهم می آورند.

مکانیزم های اقتصادی، چارچوب های حاکمیتی، ساختار سرمایه انسانی، سیستم های نوآوری و زیرساخت های فناوری اطلاعات و ارتباطات به عنوان ستون های اصلی اقتصاد دانش بنیان، فرآیند خلق، انتقال و بهره برداری از دانش را شکل می دهند. شاخص ها و چارچوب های ارائه شده توسط سازمان های مختلف، از بانک جهانی تا OECD و APEC، نشان می دهند که اقتصاد دانش بنیان نه تنها شامل تولید و توزیع دانش است، بلکه اثرات آن در توسعه اقتصادی، اجتماعی و فناورانه کشورها قابل مشاهده است و هر یک از ابعاد و ویژگی ها می توانند نقشی کلیدی در ارتقاء بهره وری و رشد پایدار ایفا نمایند.