تحقیق در مورد توسعه فرهنگی و موانع آن
مقدمه
توسعه فرهنگی یکی از مولفه های بنیادین پیشرفت جوامع انسانی است که فرآیند ارتقاء ابعاد مختلف فرهنگ را در جهت اهداف مطلوب و تعالی انسان ها در بر می گیرد. این مفهوم، برخلاف نگاه سنتی که توسعه را صرفاً اقتصادی می دانست، بر اهمیت هماهنگی میان رشد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تأکید دارد. برای دهه ها، معیار توسعه در کشورهای مختلف تنها بر شاخص های اقتصادی مانند افزایش تولید ناخالص داخلی، انباشت ثروت و رشد فناوری مبتنی بود و اهمیت عوامل فرهنگی در این فرآیند نادیده گرفته می شد. تجربه جهانی نشان داد که توسعه یک بعدی اقتصادی بدون توجه به ابعاد فرهنگی، با پیامدهای اجتماعی و زیست محیطی گسترده همراه است و امکان ایجاد یک جامعه پایدار و هماهنگ را کاهش می دهد.
فرهنگ، شامل مجموعه ای از باورها، ارزش ها، نگرش ها، هنجارها، آداب و رسوم و دستاوردهای مادی و معنوی انسان است که رفتار و روابط اجتماعی افراد را شکل می دهد. نگرش ها و ارزش های فرهنگی، هسته اصلی فرآیند توسعه فرهنگی محسوب می شوند و هرگونه تحول در ابعاد مختلف جامعه، از جمله اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، بدون درک صحیح از این عناصر امکان پذیر نیست. توسعه فرهنگی به معنای ایجاد شرایط و امکانات مادی و معنوی مناسب برای انسان هاست تا بتوانند جایگاه خود را در جامعه شناسایی کرده، دانش و مهارت های خود را افزایش دهند و اصول کلی توسعه مانند نظم، قانون پذیری و ارتقاء روابط انسانی را بپذیرند.
در سطح بین المللی، سازمان یونسکو در دهه ۱۹۶۰ مفهوم توسعه فرهنگی را به صورت برنامه ریزی آموزشی، سیاست فرهنگی و سیاست اطلاعاتی مطرح کرد و دهه ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۷ را به عنوان دهه توسعه فرهنگی نامگذاری نمود. این رویکرد جهانی تأکید داشت که توسعه هماهنگ هر جامعه مستلزم ارتقاء زندگی فرهنگی افراد است و بدون توجه به این بستر، سایر جنبه های توسعه به صورت ناقص و ناپایدار باقی می ماند. رفتارهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی افراد، که در چارچوب نهادهای جامعه تثبیت شده اند، بازتاب نگرش ها و ارزش های فرهنگی آن جامعه هستند و در مسیر توسعه نقش تعیین کننده دارند.
توسعه فرهنگی شامل تغییر نگرش ها نسبت به مسائل اساسی حیات انسانی، رابطه انسان با طبیعت، زمان و گذشته، روابط میان افراد و جوامع، فلسفه زندگی، و تعامل با علم و فناوری است. هرگونه تحول در این حوزه ها مستلزم تغییر نگرش ها و ارزش های موجود در جامعه است. فقدان تغییر یا تغییر ناکافی در این مقولات می تواند منجر به تشتت اجتماعی و از دست رفتن انسجام درونی شود. به همین دلیل، توسعه فرهنگی به عنوان زمینه ای برای رشد متوازن و پایدار جوامع شناخته می شود.
موانع توسعه فرهنگی در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، ناشی از بافت تاریخی، فرهنگی و اقتصادی خاص آنهاست. ورود ارزش های اقتصادی و اجتماعی غرب، همراه با عدم انتقال ساختارهای نهادی و فرهنگی متناسب، باعث بروز شکاف و نابرابری در فرآیند توسعه شد. تداخل سنت ها، آداب و رسوم محلی و فشارهای فرهنگی خارجی، مسیر تحولات فرهنگی را پیچیده کرده است. در این شرایط، ایجاد تفاهم میان گروه های مختلف قدرت، ثروت و اندیشه در جامعه، یکی از پیش نیازهای تحقق توسعه فرهنگی است.
تحلیل ساختاری جامعه از منظر نظریه پردازانی مانند ماکس وبر و تالوکوت پارسونز نشان می دهد که نظام فرهنگی، به عنوان بالاترین سطح نظام ارزشی جامعه، نقش مرکزی در هماهنگی میان نهادهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایفا می کند. هرگونه تلاش برای توسعه بدون درک روابط پیچیده فرهنگی و اجتماعی، با شکست مواجه خواهد شد. قشربندی اجتماعی و تمایزات فرهنگی در این چارچوب، هم به عنوان واقعیتی طبیعی و هم به عنوان عاملی برای جهت دهی افراد در جامعه عمل می کنند و بر روند توسعه تأثیر مستقیم دارند.
