مقاله بازنمایی از مهاجرت بین المللی سرمایه های انسانی
مقدمه:
مهاجرت بین المللی سرمایه های انسانی در دهه های پایانی قرن بیستم و آغاز قرن بیست و یکم به یکی از پدیده های تعیین کننده در معادلات اقتصادی، علمی و سیاسی جهان تبدیل شده است. شتاب گیری جهانی شدن، گسترش اقتصاد مبتنی بر دانش و افزایش رقابت میان کشورها برای جذب نیروی انسانی بسیار ماهر، باعث شده است که جابه جایی افراد متخصص دیگر صرفاً یک فرآیند جمعیتی تلقی نشود، بلکه به عنوان بخشی از سازوکار تولید قدرت، ثروت و مزیت رقابتی در سطح بین المللی مورد توجه قرار گیرد. در این چارچوب، مهاجرت نخبگان، دانشمندان، مهندسان و نیروهای حرفه ای، بازتابی از ساختارهای نابرابر توسعه و تفاوت های عمیق در فرصت های شغلی، پژوهشی و نهادی میان کشورها است.
اصطلاح «فرار مغزها» در ادبیات مهاجرت، زمانی برجسته می شود که جریان خروج نیروی انسانی تحصیل کرده و متخصص از یک کشور با جریان ورودی متقابل و هم تراز جایگزین نمی شود. این وضعیت اغلب در کشورهایی مشاهده می شود که با کمبود زیرساخت های پژوهشی، محدودیت های بازار کار، یا بی ثباتی های اقتصادی و نهادی مواجه اند. در مقابل، کشورهایی که ظرفیت های علمی و فناوری بالاتری دارند، از این جریان های مهاجرتی به عنوان ابزاری برای تقویت نظام نوآوری، افزایش بهره وری و توسعه صنایع پیشرفته بهره می برند. از این رو، مهاجرت سرمایه های انسانی به یکی از محورهای اصلی سیاست گذاری در حوزه تحقیق و توسعه، آموزش عالی و بازار کار تبدیل شده است.
با این حال، الگوهای سنتی مهاجرت از جنوب به شمال، در سال های اخیر دچار تحول شده اند. برخی کشورهای در حال توسعه، به ویژه در جنوب شرقی آسیا و بخش هایی از شرق اروپا، با سرمایه گذاری گسترده در آموزش عالی و فناوری، توانسته اند جایگاه خود را در اقتصاد جهانی دانش ارتقا دهند. این تحول موجب شده است که جریان مهاجرت نیروهای بسیار ماهر از این مناطق، در برخی موارد کاهش یابد یا حتی مسیرهای جدیدی به خود بگیرد. در نتیجه، حرکت سرمایه های انسانی دیگر تنها در قالب یک مسیر یک سویه قابل توضیح نیست، بلکه الگوهایی چون شمال–شمال، شمال–جنوب، جنوب–شمال و جنوب–جنوب را نیز در بر می گیرد.
در این میان، رقابت جهانی برای جذب مهارت های ویژه شدت یافته است. کشورهایی مانند ایالات متحده آمریکا، که وابستگی بالایی به نیروی انسانی متخصص خارجی دارند، با چالش های تازه ای در حفظ موقعیت خود مواجه شده اند. هم زمان، ملت ها به طور فزاینده ای انتقال فناوری را نه صرفاً به عنوان جابه جایی دانش فنی، بلکه به مثابه جابه جایی افراد حامل دانش در نظر می گیرند. این نگاه جدید، مهاجرت را به بخشی جدایی ناپذیر از سیاست های تکنولوژی ملی تبدیل کرده و آن را در پیوند مستقیم با امنیت اقتصادی و آینده رقابت پذیری کشورها قرار داده است.
تصمیم به مهاجرت برای نیروهای بسیار ماهر، حاصل برهم کنش مجموعه ای از عوامل ساختاری و فردی است. مقررات مهاجرتی، نظام مالیات بندی، کیفیت محیط کار، دسترسی به امکانات پژوهشی و آموزشی، گستردگی شبکه های ارتباطی بین المللی، سطح توسعه تجارت خارجی و نشانه های عرضه و تقاضا در بازار نیروی کار، همگی در شکل گیری این تصمیم نقش دارند. این عوامل در کشورها و مناطق مختلف به صورت نابرابر توزیع شده اند و همین نابرابری ها، الگوهای متنوعی از جذب و دفع سرمایه های انسانی را پدید آورده است.
از منظر سیاستی، تفاوت های قابل توجهی میان کشورها در مواجهه با مهاجرت نیروهای متخصص مشاهده می شود. برخی کشورها، مانند انگلستان، با مشارکت فعال در جریان های بین المللی استعدادها، هم زمان نقش فرستنده و گیرنده نیروی انسانی بسیار ماهر را ایفا می کنند. در مقابل، کشورهایی نظیر روسیه و بخش هایی از اروپای شرقی، بیش از آنکه از این جابه جایی ها منتفع شوند، با پیامدهای منفی خروج گسترده متخصصان مواجه اند؛ پدیده ای که به تدریج به یکی از مسائل جدی توسعه در این مناطق تبدیل شده است. این ناهمگونی ها نشان می دهد که مهاجرت بین المللی سرمایه های انسانی، پدیده ای چند بعدی و وابسته به زمینه های اقتصادی، نهادی و تاریخی هر کشور است که نمی توان آن را با یک الگوی واحد توضیح داد.
