مقاله اصول و مهارت های فنون تدریس

چکیده
در این مقاله، اصول و مهارت های اساسی فنون تدریس با تأکید بر نقش مربی، ویژگی های فردی و حرفه ای او و شرایطی که موجب انتقال مؤثر مفاهیم آموزشی می شود بررسی می گردد. اهمیت روابط انسانی، توانایی ایجاد نظم، فن بیان، شناخت سطح یادگیرندگان و استفاده از شیوه های متنوع آموزشی از محورهای اصلی این نوشتار است. همچنین نقش تفکر، روش های فعال و غیرفعال تدریس، آیین کلاسداری، انگیزش یادگیرندگان و شرایط محیط آموزشی مورد تحلیل قرار گرفته و تلاش شده است تصویری جامع و کاربردی از فرآیند تدریس اثربخش ارائه شود.

مقدمه
تدریس، فرایندی ساده و تک بعدی نیست؛ بلکه مجموعه ای از آگاهی ها، مهارت ها و توانایی هایی است که مربی باید در کنار دانش تخصصی خود به کار گیرد تا یادگیری به شکلی عمیق و پایدار شکل بگیرد. در هر نظام آموزشی، کیفیت تدریس به عنوان یکی از مهم ترین عوامل تأثیرگذار بر موفقیت یادگیرندگان شناخته می شود و همین موضوع نقش مربی را برجسته تر از هر عنصر دیگری نشان می دهد. مربی تنها انتقال دهنده اطلاعات نیست، بلکه فردی است که داده های علمی پراکنده را سازماندهی می کند، آنها را با زبان قابل فهم ارائه می دهد و مسیر یادگیری را برای کارآموز هموار می سازد. اهمیت چنین نقشی زمانی آشکارتر می شود که تفاوت میان مربی و منابع نوشتاری را در نظر بگیریم؛ کتاب بدون توجه به میزان درک خواننده اطلاعات را منتقل می کند، اما مربی دشواری ها را تشخیص می دهد، مفهوم را ساده سازی می کند و متناسب با سطح یادگیرنده توضیح می دهد.

مربی موفق کسی است که علاوه بر تسلط علمی، از ویژگی هایی برخوردار باشد که او را در ایفای نقش آموزشی یاری کند. علاقه مندی به تدریس، صبر و حوصله، توانایی ایجاد انضباط، فن بیان مناسب، تعامل سازنده با کارآموزان و قدرت تحلیل وضعیت آموزشی از جمله این ویژگی هاست. وجود این مهارت ها زمینه ای فراهم می کند تا کارآموز احساس اعتماد، امنیت و انگیزه بیشتری برای یادگیری داشته باشد. وقتی یادگیرنده بداند محیط آموزشی از نظم و آرامش برخوردار است و مربی با دقت و توجه وضعیت او را دنبال می کند، فرایند یادگیری به شکل چشمگیری مؤثرتر خواهد شد.

تأثیرگذاری تدریس تنها به شرایط مربی محدود نیست؛ بلکه کارآموز نیز باید از عواملی بهره مند باشد تا بتواند مفاهیم را بهتر درک کند. علاقه مندی به یادگیری، فراهم بودن شرایط فیزیکی مناسب مانند نور، تهویه، دمای مطلوب و تسلط شنیداری و دیداری نسبت به مربی، همگی در کیفیت یادگیری مؤثرند. علاوه بر این، آگاهی کارآموز از اهمیت رشته آموزشی و نیازهای بازار کار انگیزه درونی او را تقویت می کند. تعامل مثبت و محترمانه مربی نیز یکی از مهم ترین عواملی است که به شکل مستقیم بر نگرش یادگیرنده اثر می گذارد.

در نظام آموزشی امروز، تلفیق آموزش تئوری و عملی جایگاه ویژه ای دارد. بسیاری از مفاهیم انتزاعی زمانی برای یادگیرنده ملموس می شود که در قالب یک فعالیت عملی مشاهده یا تجربه گردد. این تلفیق نه تنها موجب تثبیت مفاهیم می شود، بلکه توانایی حل مسئله، تحلیل و خلاقیت را افزایش می دهد. از این رو، برنامه ریزی مناسب برای پیوند بین دانش نظری و تمرین های عملی یکی از پایه های مهم فنون تدریس است.

در کنار این مباحث، یکی از وظایف اصلی مربیان تقویت قدرت تفکر در یادگیرندگان است. تفکر مؤثر زمانی شکل می گیرد که فرد در برابر مسئله ای چالش برانگیز قرار گیرد و برای حل آن تلاش کند. مربیان باید بتوانند شرایطی فراهم کنند که کارآموز به جای حفظ مطالب، با ذهنی فعال موضوعات را تحلیل کند. تفکر عملی، که در فعالیت های روزمره مطرح می شود، و تفکر خلاق، که در حل مسائل پیچیده و ارائه راه حل های نو نقش دارد، هر دو باید در فرایند تدریس مورد توجه قرار گیرند. خلاقیت زمانی رشد می کند که ساختارهای خشک آموزشی کنار گذاشته شود و یادگیرنده فرصت تجربه، آزمون و خطا و بیان ایده های نو داشته باشد.

بخش مهم دیگری که در کیفیت تدریس نقش دارد، آیین کلاسداری است. توانایی مدیریت کلاس موجب می شود محیط آموزش منظم، پویا و امن باقی بماند. مربی باید بتواند نظم را بدون ایجاد تنش برقرار کند، انگیزه ها را بشناسد، رفتارهای مخرب را مدیریت کند و با روش های اصولی ارتباطی، فضای مشارکت محور ایجاد کند. در چنین فضایی، کارآموز نه تنها مطالب را بهتر درک می کند، بلکه با رغبت بیشتری در فعالیت های آموزشی شرکت می نماید.

مهارت های تدریس مجموعه ای از روش های فعال و غیرفعال را در بر می گیرد. مربی باید بداند در چه زمانی از سخنرانی، توضیح دهی و روش های سنتی استفاده کند و در چه موقعیت هایی بهره گیری از شیوه های فعال مانند بحث گروهی، پرسش و پاسخ، روش سقراطی و فعالیت های اکتشافی مؤثرتر است. انتخاب درست روش تدریس به هدف آموزشی، سطح یادگیرندگان و ماهیت موضوع بستگی دارد.

آنچه تدریس را موفق می کند، ترکیب دانش تخصصی، مهارت های ارتباطی، توانایی تحلیل، شناخت روان شناسی یادگیری و انتخاب روش های مناسب است. به همین دلیل، امروزه آموزش مربیان از اهمیت ویژه ای برخوردار است و ارتقای مهارت های تدریس به عنوان یکی از عوامل کلیدی توسعه آموزشی شناخته می شود. این مقاله با نگاهی دقیق به این عناصر، تلاش می کند تصویری روشن و کاربردی از اصول و مهارت های فنون تدریس ارائه دهد تا مربیان بتوانند با بهره گیری از آنها مسیر یاددهی و یادگیری را مؤثرتر سازند.

فهرست مطالب
تعریف فرستنده یا مربی ۲
شرایط مربی از نظر قوانین موثر در تدریس ۳
تقویت و پرورش قوه تفکر در کارآموزان: ۴
۲-ایجاد تفکر عملی: ۵
۴- ایجاد تفکر خلاق: ۵
۴- ایجاد یگانگی و حس همکاری: ۶
تعریف مطالعه: ۸
مطالعه و روش های آن: ۸
قوانین یادگیری: ۹
هدف های آموزشی: ۹
آموزش از دیدگاه افلاطون ۱۰
نقش انضباط و کنترل ۱۴
فصل دوم ۲۰
آیین کلاسداری: ۲۰
طرح جایگاه های مربی و کارآموزان ۲۲
نقش انگیزش در یادگیری ۲۲
محیط آموزشی: ۲۴
مهارتهای فرایند تدریس ۲۷
آماده سازی برای کار آموزان ۲۷
۰ تعریف استاندارد : ۲۸
۰ طرح درس : ۳۰
تذکر : ۳۲
۰ تذکر مهم ۳۲
نمونه فرم طرح درس ۳۲
تقاضاها و نیازهای عمومی و کلی درپداگوژی : ۴۴
چگونگی برخورد با دیگران : ۴۴
کلیات روشهای تدریس ۴۷
روشهای تدریس غیر فعال : ۴۸
ویژگیهای روشهای غیر فعال : ۴۸
انواع شیوه های تدریس غیر فعال : ۴۹
شیوه توضیحی : ۵۰
شیوه سخنرانی : ۵۱
شیوه ها و روشهای فعال : ۵۴
انواع شیوه های فعال : ۵۵
شیوه سقراطی : ۵۶
شیوه بحث ۵۹
اهداف بحث ۵۹
نکات مهم در اجرای شیوه بحث : ۶۱
شیوه طرح یا واحد کار : ۶۲
هدف های اصلی در شیوه طرح باواحد کار : ۶۳
شیوه با روش اکتشافی ۶۴
محاسن روش اکتشافی از دیدگاه Broner 64
در پایان : ۶۵
علی اسماعیل زاده ۶۶
فهرست منابع و ماخذ ۶۷