مقاله طراحی و اجرای مصاحبه و مشاهده و پرسشنامه در روش تحقیق

مقدمه:
اطلاعات، ماده خام هر تصمیم و هر داوری است. هیچ تحلیل معتبری بدون داده شکل نمی گیرد و هیچ نتیجه ای بدون تکیه بر اطلاعات قابل اتکا دوام نمی آورد. در فضای تحقیق، داده ها به خودی خود پدید نمی آیند، بلکه باید به صورت نظام مند گردآوری شوند. روش های گردآوری داده، تعیین می کنند که پژوهش تا چه اندازه به واقعیت نزدیک است و تا چه حد می تواند ادعای اعتبار داشته باشد. مصاحبه، مشاهده و پرسشنامه سه ابزار اصلی در این مسیر هستند؛ ابزارهایی که ظاهر ساده دارند اما در عمل سرشار از ظرافت، حساسیت و پیچیدگی اند.

پرسشنامه یکی از رایج ترین شیوه های گردآوری اطلاعات در پژوهش های زمینه یابی است. در این روش، پاسخ گو خود در نقش اجراکننده ظاهر می شود و بدون حضور مستقیم پژوهشگر، به پرسش ها پاسخ می دهد. همین ویژگی باعث می شود که طراحی پرسش ها اهمیتی دوچندان پیدا کند. اگر سؤال مبهم باشد، پاسخ نیز مبهم خواهد شد. اگر ساختار پرسش نادرست باشد، داده حاصل، به جای روشن کردن مسئله، آن را پیچیده تر می کند. پرسشنامه تنها مجموعه ای از سؤال ها نیست؛ بلکه بازتابی از نگاه پژوهشگر به مسئله، نوع متغیرها و شیوه سنجش آنهاست.

در بسیاری از تحقیقات، متغیرها به گونه ای هستند که امکان اندازه گیری مستقیم آنها وجود ندارد. نگرش، باور، احساس، رضایت، انگیزه و ده ها مفهوم دیگر، با خط کش و تراز سنجیده نمی شوند. در چنین مواردی، پرسشنامه به ابزار اصلی تبدیل می شود. اما این ابزار، اگر بدون دقت طراحی شود، به جای اندازه گیری واقعیت، تصویری تحریف شده از آن ارائه می دهد. نوع سؤال ها، ترتیب آنها، نحوه پاسخ دهی و حتی ظاهر پرسشنامه، همگی در شکل گیری پاسخ نقش دارند.

مصاحبه، ابزار دیگری است که امکان ورود عمیق تر به دنیای ذهنی افراد را فراهم می کند. در مصاحبه، داده صرفا محصول نوشتن یک گزینه یا پر کردن یک کادر نیست، بلکه حاصل گفت و گو، تعامل و واکنش متقابل است. مصاحبه می تواند ساخت یافته، نیمه ساخت یافته یا آزاد باشد و هر کدام سطح متفاوتی از انعطاف را در اختیار پژوهشگر می گذارند. اما همین انعطاف، خطر دخالت سلیقه، پیش داوری و جهت دهی ناخودآگاه را نیز به همراه دارد. لحن سؤال، حالت چهره، ترتیب طرح موضوعات و حتی سکوت های کوتاه، می توانند مسیر پاسخ را تغییر دهند.

مصاحبه تنها انتقال کلمات نیست، بلکه انتقال معناست. بسیاری از پاسخ ها در لحن، مکث، تردید یا هیجان گوینده نهفته است. ثبت این ظرافت ها، بخشی از فرآیند مصاحبه محسوب می شود. شیوه ثبت داده ها، چه به صورت نوشتاری و چه به صورت صوتی یا تصویری، بر تحلیل نهایی اثر می گذارد. اگر ثبت داده ناقص باشد، بخشی از واقعیت برای همیشه از دست می رود.

مشاهده، قدیمی ترین و در عین حال پیچیده ترین روش گردآوری داده است. در مشاهده، پژوهشگر مستقیما با پدیده روبه رو می شود و بدون واسطه زبان یا پرسش، رفتار، رویداد یا موقعیت را ثبت می کند. مشاهده می تواند آشکار یا پنهان، مشارکتی یا غیرمشارکتی باشد. هر یک از این حالت ها، نوع خاصی از داده را تولید می کند. مشاهده مشارکتی، پژوهشگر را به درون موقعیت می برد، اما هم زمان مرز میان مشاهده گر و مشاهده شونده را کمرنگ می کند. مشاهده غیرمشارکتی فاصله را حفظ می کند، اما ممکن است بسیاری از معانی درونی موقعیت را نادیده بگذارد.

در مشاهده نیز قضاوت پژوهشگر نقش تعیین کننده دارد. این که چه چیزی دیده شود، چه چیزی مهم تلقی گردد و چه چیزی نادیده گرفته شود، همه به چارچوب ذهنی مشاهده گر وابسته است. بنابراین مشاهده، برخلاف ظاهر ساده اش، یکی از ذهنی ترین ابزارهای تحقیق به شمار می رود. طراحی چارچوب مشاهده، تعیین شاخص ها و شیوه ثبت داده، تلاشی برای مهار همین ذهنیت است.

طراحی و اجرای مصاحبه، مشاهده و پرسشنامه، صرفا یک کار فنی نیست. این فرآیند، پیوندی میان نظریه و واقعیت ایجاد می کند. نظریه مشخص می کند چه چیزی باید سنجیده شود و ابزار تحقیق تعیین می کند این سنجش چگونه انجام گیرد. اگر این دو با هم هماهنگ نباشند، پژوهش به مجموعه ای از داده های پراکنده تبدیل می شود که تفسیر آنها دشوار است.

در روش تحقیق، ابزار گردآوری داده همان جایگاهی را دارد که ابزار اندازه گیری در علوم تجربی دارد. همان طور که خط کش شکسته یا تراز نادقیق، نتیجه اندازه گیری را مخدوش می کند، پرسشنامه بدطراحی شده، مصاحبه جهت دار و مشاهده ناقص نیز پژوهش را از مسیر خود خارج می کنند. بنابراین پرداختن به شیوه طراحی و اجرای این ابزارها، پرداختن به قلب فرآیند تحقیق است؛ جایی که مرز میان داده معتبر و داده گمراه کننده شکل می گیرد.

فهرست مطالب
فصل اول : پرسشنامه
۱-۱-مقدمه ۱
۲-۱-جمع آوری اطلاعات از طریق پرسشنامه ۲
۳-۱-تعریف پرسشنامه ۲
۴-۱-طرحهای مختلف پرسشنامه ۳
پرسشنامه عادی
فهرست سوالات
راهنمای مصاحبه
۵-۱-انواع اجرای پرسشنامه ۴
پرسشنامه حضوری
پرسشنامه پستی
پرسشنامه الکترونیک
۶-۱-انواع پرسشنامه ۵
۷-۱-رهنمودهایی برای طراحی ۷
نگارش پرسشها
ظاهر کلی پرسشنامه
اصول اندازه گیری
۸-۱-اجرای مقدماتی پرسشنامه ۹
فصل دوم : مصاحبه
۱-۲-جمع آوری اطلاعات از طریق مصاحبه ۱۱
۲-۲-تعریف مصاحبه ۱۱
۳-۲-شرایط لازم برای مصاحبه ۱۲
۴-۲-انواع مصاحبه ۱۲
۵-۲-اشکال خاص مصاحبه ۱۵
۶-۲-انواع مصاحبه ۱۶
۷-۲-معایب مصاحبه ۱۷
۸-۲-محدودیتهای مصاحبه ۱۸
عوامل مربوط به مصاحبه کننده
عوامل مربوط به مصاحبه شونده
عوامل مربوط به موقعیت
۹-۲-نحوه ثبت اطلاعات در مصاحبه ۱۹
۱۰-۲-انواع روشهای اجرای مصاحبه ۲۰
۱۱-۲-نکاتی که رعایت آنها اعتبار روش مصاحبه را بالا می برد . ۲۰
فصل سوم : مشاهده
۱-۳-جمع آوری اطلاعات از طریق مشاهده ۲۳
۲-۳-تعریف مشاهده ۲۳
۳-۳-انواع مشاهده ۲۴
۴-۳-عوامل مؤثر بر میزان دقت اطلاعات مشاهده شده ۲۷
۵-۳-ثبت مشاهدات ۲۷
۷-۳-نکات مورد توجه در مشاهده ۲۸
۸-۳-مزایای مشاهده ۲۹
۹-۳-معایب مشاهده ۲۹
منابع و مأخذ ۳۱