مقاله سویا گیاه شناسی و ارزش غذایی آن

مقدمه:
سویا یا Soya Bean یکی از گیاهان قدیمی و بومی مناطق شرق آسیا، به ویژه چین، منچوری و ژاپن است که سابقه کشت آن به بیش از دو هزار سال قبل از میلاد مسیح بازمی گردد. این گیاه از خانواده لگومینوز بوده و با دارا بودن ۴۲ کروموزوم، یکساله است و به صورت اهلی مورد استفاده قرار گرفته است. سویا از گذشته های دور در چین جزو پنج گیاه اصلی به شمار می آمد و از نظر ارزش غذایی و اقتصادی اهمیت بالایی داشته است. نام سویا یا سوژا نیز از جد مشترک آن Glycin Soya مشتق شده است و این گیاه از لحاظ نیازهای محیطی، به آب و هوای گرم، نور کافی و رطوبت مناسب حساس است. طول ساقه گیاه می تواند تا ۱۸۰ سانتی متر برسد و ساختار گیاه شامل بخش های رویشی و زایشی است که هر کدام ویژگی های خاصی دارند.

در بخش رویشی، گیاه سویا دارای ارتفاع متوسط تا بلند، با شاخه بندی پراکنده یا تکشاخه در برخی ارقام است. شاخه ها از ساقه اصلی منشعب می شوند و تعداد انشعابات وابسته به عوامل محیطی و ژنتیکی مانند طول روز، تراکم بوته ها و حاصلخیزی خاک است. برگ ها در سه نوع ظاهر می شوند: اولین جفت برگ لپه ای یا Cotyledon، برگ های بعدی ساده و سپس برگ های سه برچه ای یا شبدری که تا انتهای ساقه ادامه می یابند. روی برگ ها کرک و موهای کوتاه با فاصله منظم وجود دارد که تقریبا ۱۰ درصد سطح برگ را پوشش می دهد و سطح زیرین برگ دارای روزنه های بیشتری است که تبادل گازها و تعرق را تسهیل می کند.

ریشه سویا شامل یک ریشه اصلی قوی و تعداد زیادی ریشه جانبی است که بیشتر در لایه های رویی خاک متمرکز هستند. بر روی ریشه های فرعی، برجستگی های کروی شکل دیده می شوند که محل زندگی باکتری های ریزوبیوم ژاپنیکوم است. این باکتری ها عملیات تثبیت ازت را انجام می دهند و می توانند تا ۱۸۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم ازت خالص را در هر هکتار به خاک اضافه کنند. فعالیت این گره ها با رنگ صورتی یا قرمز نشان داده می شود و سفید یا قهوه ای تیره نشانه عدم فعالیت است. در خاک های نفوذپذیر، قدرت نفوذ ریشه تا ۲۰۰ سانتی متر می رسد، اما در شرایط زراعی و مزرعه، بیشتر در ۱۵ سانتی متر اول خاک متمرکز است.

در بخش زایشی، سویا دارای دو نوع رشد است: محدودالرشد (Determinate) و نامحدودالرشد (Indeterminate). در نوع محدودالرشد، گلدهی از بالا به پایین صورت می گیرد و رشد رویشی با شروع گلدهی متوقف می شود، مانند رقم گرگان ۳یانخ. در نوع نامحدودالرشد، گلدهی از گره های پایین شروع شده و به سمت بالا ادامه می یابد و همزمان با رشد رویشی نیز گلدهی ادامه می یابد، مانند رقم ویلیامز. گل های سویا کوچک، به رنگ سفید یا صورتی و به صورت خوشه ای ظاهر می شوند و محل ظهور آن ها اتصال برگ به ساقه است. دوره گلدهی تحت تأثیر دما و طول روز بین ۳ تا ۵ هفته طول می کشد و تعداد غلاف ها وابسته به توان و قدرت گیاه است و ممکن است به ۴۰۰ عدد برسد.

سویا در ارزش غذایی، دانه ای بسیار غنی محسوب می شود. هر دانه حاوی ۱۴ تا ۲۰ درصد روغن و ۳۰ تا ۴۰ درصد پروتئین است و یکی از مهمترین منابع پروتئین نباتی در جهان شناخته می شود. امروزه سویا بیش از ۳۰ تا ۳۵ درصد تجارت جهانی روغن و ۷۰ تا ۷۵ درصد تجارت کنجاله را به خود اختصاص داده است. تولید جهانی سویا تحت سلطه چهار کشور آمریکا، برزیل، چین و آرژانتین است که حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد تولید را به خود اختصاص می دهند و آمریکا به تنهایی ۶۳ درصد تولید جهانی را دارد. سهم ایران از تولید جهانی بسیار ناچیز و حدود ۰.۰۰۱ درصد است و بیشتر روغن مورد نیاز کشور از طریق واردات تأمین می شود.

در ایران، سابقه کشت سویا به صورت دقیق مشخص نیست، اما در ناحیه گیلان نوعی سویا به نام پشم باقلا یا خرس باقلا سابقه کشت داشته است. از دهه ۵۰، کشت سویا در استان گلستان توسعه یافت و تاکنون ۹۰ تا ۹۵ درصد دانه های روغنی کشور در این استان تولید می شود. در سال ۱۳۸۰ میزان تولید سویا در گلستان حدود ۲۰۰ هزار تن بوده است، که اهمیت اقتصادی این محصول را برای کشور نمایان می کند.