پروپوزال رابطه ادراک نوجوانان از جو روانی، اجتماعی خانواده با حالت های گوشه گیری و پرخاشگری

بیان مساله:
خانواده نخستین و اصلی ترین نهاد اجتماعی است که ساختار روانی و رفتاری نوجوانان را شکل می دهد و بر تعاملات اجتماعی، سبک زندگی و فرآیندهای رشد آن ها تاثیرگذار است. جو روانی و اجتماعی خانواده، شامل روابط عاطفی میان اعضا، نحوه برخورد والدین با یکدیگر و با فرزندان، و میزان صمیمیت و تفاهم خانوادگی، از مهم ترین عوامل تعیین کننده رفتار و نگرش نوجوانان محسوب می شود. نوجوانانی که در خانواده هایی با روابط محبت آمیز و حمایتگر رشد می یابند، غالباً رفتارهای اخلاقی مثبت، احترام به دیگران و انگیزه پیشرفت تحصیلی بالاتری نشان می دهند، در حالی که کمبود محبت، تضادهای خانوادگی و جو نامناسب خانوادگی می تواند زمینه ساز بروز مشکلات رفتاری شود. این شرایط نه تنها بر رشد اجتماعی نوجوان تاثیر می گذارد، بلکه نحوه پذیرش او توسط همسالان، توانایی برقراری روابط صمیمانه و ظرفیت سازگاری با محیط اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. پژوهش ها نشان داده اند که خودپنداره، مقبولیت اجتماعی و سازگاری اجتماعی، جلوه های متنوع رشد اجتماعی هستند که رابطه مستقیمی با موفقیت تحصیلی نوجوانان دارند (ورشورن، ۱۹۹۶).

نوجوانانی که مهارت های ضروری برای تعاملات بین فردی مؤثر را کسب نکرده اند، در معرض بروز رفتارهای پرخاشگرانه، تندخویی و گوشه گیری قرار دارند و احتمال آسیب های جسمی، روانی و افت تحصیلی در آن ها افزایش می یابد (وارد، ۲۰۰۴). افت تحصیلی در بسیاری از موارد با مشکلات خانوادگی ارتباط مستقیم دارد؛ عواملی چون از هم گسیختگی خانواده، کم سوادی والدین، مشکلات عاطفی، انزوا، جو روانی و اجتماعی خانواده، کمبود ارتباط صمیمانه با والدین، سطح درآمد، شغل والدین و میزان تفاهم بین آن ها نقش تعیین کننده ای در کاهش انگیزه تحصیلی نوجوانان دارند. وضعیت تحصیلی سایر خواهران و برادران و حضور یا عدم حضور والدین نیز می تواند تاثیرات مستقیم و غیرمستقیم بر عملکرد تحصیلی نوجوانان برجای گذارد. نوجوانانی که نیازهای روانی و عاطفی شان در خانواده تأمین نمی شود، در تلاش برای ارضای این نیازها، ممکن است به بی توجهی به تحصیل، ترک مدرسه یا افت تحصیلی دچار شوند. استمرار چنین شرایطی به تدریج روحیه نوجوانان را تضعیف کرده و آن ها را در معرض آسیب های عاطفی و اجتماعی قرار می دهد.

مشاهده رفتارهای پرخاشگرانه و گوشه گیری در نوجوانان می تواند نشانه ای از فشارهای روانی ناشی از محیط خانوادگی باشد. این رفتارها علاوه بر بروز مشکلات فردی، بر کیفیت یادگیری، انگیزه تحصیلی و عملکرد اجتماعی نوجوان نیز تأثیرگذار است. افت تحصیلی، زمانی تعریف می شود که فاصله قابل توجهی میان توان بالقوه و عملکرد واقعی فرد در فعالیت های درسی ایجاد شود. این پدیده محدود به دانش آموزان با عملکرد پایین نیست و حتی دانش آموزان تیزهوش نیز در شرایط نامساعد خانوادگی می توانند دچار افت تحصیلی شوند. بنابراین، افت تحصیلی مسئله ای نسبی و گسترده است که می تواند شامل غیبت مطلق، ترک تحصیل، تکرار پایه یا کاهش توان یادگیری در مقایسه با ظرفیت بالقوه فرد باشد.

پژوهش ها نشان داده اند که ترکیب جو روانی و اجتماعی خانواده، میزان صمیمیت و ارتباط والدین با نوجوان، و توانایی نوجوان در پردازش تجربه های عاطفی، رابطه مستقیم با بروز رفتارهای گوشه گیری و پرخاشگری دارد. خانواده هایی که تعارضات پایدار، کمبود حمایت عاطفی یا فقدان تعامل مثبت دارند، محیطی ایجاد می کنند که نوجوانان در آن احساس ناامنی، اضطراب و فشار روانی می کنند. این شرایط می تواند منجر به انزواطلبی، اجتناب از تعاملات اجتماعی، و در مواردی پرخاشگری و رفتارهای مخرب شود. همزمان، این الگوهای رفتاری با افت عملکرد تحصیلی همراه است و نشان می دهد که تعاملات خانوادگی نه تنها بر سلامت روانی، بلکه بر توانایی کسب مهارت های اجتماعی و تحصیلی نیز اثرگذار است.

با توجه به اهمیت خانواده به عنوان نهاد کلیدی در شکل گیری شخصیت، رفتار و توانمندی های اجتماعی نوجوانان، بررسی رابطه ادراک آن ها از جو روانی و اجتماعی خانواده با رفتارهای گوشه گیری و پرخاشگری، به شناسایی الگوهای رفتاری و روانی در دوره نوجوانی کمک می کند و امکان تحلیل عوامل زمینه ساز افت تحصیلی و ناهنجاری های اجتماعی را فراهم می سازد. شناخت این روابط می تواند زمینه را برای درک دقیق تر پیامدهای محیط خانوادگی و جایگاه آن در رشد و عملکرد نوجوانان روشن سازد.