پروپوزال بررسی تاثیر مالیات بر ارزش افزوده در روند درآمدهای مالیاتی
مقدمه:
درآمدهای مالیاتی همواره یکی از ارکان اصلی پایداری مالی دولت ها به شمار می آیند و نقش آنها در تأمین هزینه های عمومی، تنظیم فعالیت های اقتصادی و هدایت جریان توزیع درآمد در دهه های اخیر برجسته تر شده است. گسترش وظایف حاکمیتی، افزایش مخارج عمومی و ضرورت ایجاد تعادل در منابع و مصارف، اهمیت طراحی نظام های مالیاتی کارآمد و باثبات را دوچندان کرده است. در چنین شرایطی، اتکای صرف به منابع ناپایدار یا درآمدهای مبتنی بر دارایی های طبیعی نمی تواند پاسخگوی نیازهای بلندمدت اقتصاد باشد و توجه به سازوکارهای نوین مالیاتی به عنوان بخشی از ساختار درآمدی دولت ها اهمیت بنیادین می یابد.
در میان ابزارهای مختلف تأمین درآمد عمومی، مالیات بر ارزش افزوده جایگاهی ویژه یافته است؛ زیرا ساختار چندمرحله ای آن امکان اخذ تدریجی مالیات در زنجیره تولید و توزیع را فراهم می کند و در عین حال از انباشت مضاعف بار مالیاتی جلوگیری می نماید. این نوع مالیات با تمرکز بر میزان ارزش ایجادشده در هر مرحله از فعالیت اقتصادی، پیوند مستقیمی با جریان واقعی تولید و مصرف برقرار می سازد و از این طریق می تواند تصویر روشن تری از تحرکات اقتصادی ارائه دهد. چنین ویژگی هایی سبب شده است که مالیات بر ارزش افزوده در بسیاری از کشورها به یکی از منابع اصلی و نسبتاً پایدار درآمدهای مالیاتی تبدیل شود.
تحولات ساختاری اقتصاد و تغییر در الگوهای تولید، توزیع و مصرف نیز ضرورت بازنگری در شیوه های اخذ مالیات را برجسته کرده است. گسترش فعالیت های خدماتی، پیچیده تر شدن زنجیره های تأمین و افزایش تعاملات اقتصادی، نیازمند نظامی مالیاتی است که توان انطباق با این دگرگونی ها را داشته باشد. مالیات بر ارزش افزوده با پوشش گسترده فعالیت های اقتصادی و قابلیت اجرا در مراحل مختلف مبادله، امکان هماهنگی بیشتری با شرایط متحول اقتصاد فراهم می آورد و از این منظر به یکی از مؤلفه های مهم سیاست مالی تبدیل شده است.
بررسی روند درآمدهای مالیاتی در اقتصاد ایران نیز نشان می دهد که سهم مالیات های پایدار در سال های گذشته همواره مورد توجه سیاست گذاران بوده است. تجربه اتکای گسترده به درآمدهای نفتی و پیامدهای نوسان پذیر آن، ضرورت تقویت پایه های مالیاتی را بیش از پیش آشکار ساخته و زمینه توجه جدی تر به مالیات بر ارزش افزوده را فراهم کرده است. این مالیات با ماهیت غیرمستقیم خود می تواند بدون ایجاد اختلال شدید در فرایند تولید، بخشی از منابع مالی مورد نیاز دولت را تأمین کند و در عین حال بر الگوی مصرف و ترکیب تقاضا نیز اثرگذار باشد.
از منظر مفهومی، ارزش افزوده بیانگر تفاوت میان ارزش ستانده و ارزش داده در فرایند تولید است و مالیات مبتنی بر آن در هر مرحله از زنجیره اقتصادی متناسب با همین تفاوت اخذ می شود. چنین ساختاری موجب می شود که بار نهایی مالیات به مصرف کننده منتقل گردد، در حالی که بنگاه های اقتصادی نقش واسطه در وصول و انتقال آن را ایفا می کنند. این سازوکار ضمن افزایش شفافیت مبادلات اقتصادی، امکان ردیابی جریان کالا و خدمات را نیز تقویت می کند و می تواند به انضباط مالی گسترده تری در نظام اقتصادی بینجامد.
شیوه های مختلف محاسبه و اجرای مالیات بر ارزش افزوده نیز نشان دهنده تنوع رویکردهای به کارگرفته شده در این حوزه است. روش های تجمعی و تفریقی، چه در قالب مستقیم و چه غیرمستقیم، هر یک مبتنی بر برداشت متفاوتی از نحوه سنجش ارزش افزوده هستند و انتخاب میان آنها می تواند پیامدهای گوناگونی برای کارایی نظام مالیاتی به همراه داشته باشد. در عمل، استفاده از نظام صورت حساب خرید و فروش به عنوان رایج ترین شیوه اجرایی، چارچوبی مشخص برای تعیین بدهی مالیاتی فراهم کرده و ارتباط میان مالیات پرداختی و دریافتی را در سطح بنگاه ها سامان می دهد.
پیوند میان مالیات بر ارزش افزوده و روند درآمدهای مالیاتی، در بستری از تحولات اقتصادی، ساختار بودجه ای و تغییرات نهادی معنا پیدا می کند؛ بستری که در آن کارآمدی ابزارهای مالیاتی، میزان شفافیت مبادلات و نحوه توزیع بار مالیاتی، همگی در شکل گیری مسیرهای درآمدی دولت نقش دارند و جایگاه مالیات بر ارزش افزوده را به عنوان یکی از مؤلفه های محوری نظام مالی عمومی برجسته می سازند.
