مقاله بحران و مدیریت اثرات آن

مقدمه:
بحران پدیده ای است که در طول تاریخ بشری همواره حضور داشته و تجربه های متفاوت انسان ها را تحت تأثیر قرار داده است. درک این مفهوم، فراتر از تعریف صرف یک رویداد ناگهانی یا غیرعادی است و شامل مجموعه ای از تغییرات ناگهانی، فشارهای اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی می شود که توانایی نظام های انسانی و طبیعی را در حفظ تعادل مختل می کند. بحران ها، چه ناشی از عوامل طبیعی و چه ایجاد شده توسط بشر، همواره باعث تغییرات عمیق در جامعه، اقتصاد و ساختارهای مدیریتی شده اند. از منظر تاریخی، بحران ها نه تنها نقطه عطف های جدی در روند حیات انسانی بوده اند بلکه نشان دهنده انعطاف پذیری و توانایی سازگاری انسان با شرایط پیچیده نیز هستند. از زمین لرزه های بزرگ و سیل های ویرانگر تا بحران های اقتصادی و سیاسی، تمام این وقایع نمونه هایی از چالش های چندبعدی هستند که فهم و مدیریت آن ها نیازمند نگرش سیستمی است.

ریشه واژه «بحران» از زبان یونانی و کلمه «krinein» به معنای نقطه عطف گرفته شده است و به ویژه در زمینه بیماری ها و تغییرات ناگهانی مورد استفاده قرار گرفته است. در معنای گسترده تر، بحران به وضعیتی اشاره دارد که نظم موجود یک سیستم، اعم از جامعه انسانی یا ساختار سازمانی، دچار اختلال شده و روش های معمول مدیریت و کنترل مشکلات ناکارآمد می شوند. این نقطه حساس می تواند موجب تحولات مثبت یا منفی شود؛ تحولات مثبت که شرایط جدیدی را برای پیشرفت و بهبود فراهم می آورند و تحولات منفی که موجب وخامت اوضاع و فشار بیشتر بر منابع انسانی و طبیعی می شوند. بنابراین، بحران ها به عنوان پدیده هایی با پیامدهای گسترده شناخته می شوند که نه تنها ناشی از یک حادثه مشخص بلکه حاصل تعامل عوامل متعدد و پیچیده هستند.

بحران ها ویژگی هایی دارند که آن ها را از دیگر رویدادها متمایز می کند. این ویژگی ها شامل پیش بینی ناپذیری، فوریت و فشار شدید بر تصمیم گیری ها و منابع موجود است. شرایط بحرانی غالباً به شکل ناگهانی ظهور می کنند و منابع سنتی برای مقابله با آن ها ناکافی هستند. به همین دلیل، واکنش های فوری و راهبردی در چنین شرایطی اهمیت می یابند و تحلیل دقیق از علل و پیامدها، پایه ای برای هر نوع تصمیم گیری می سازد. بحران ها همچنین توانایی آشکارسازی ضعف ها در زیرساخت ها، سیاست ها و سیستم های اجتماعی را دارند و باعث می شوند که نقاط آسیب پذیر شناسایی شوند. از دیدگاه سیستمیک، یک بحران زمانی رخ می دهد که نظم سیستم اصلی یا سیستم های فرعی مختل شده و پایداری کلی به خطر بیفتد. این تعریف به خصوص در زمینه مدیریت شهری و بلایای طبیعی اهمیت پیدا می کند، جایی که تعامل میان جمعیت، زیرساخت ها و محیط زیست نقش تعیین کننده ای در شدت و گستره بحران دارد.

تجربه های تاریخی نشان داده اند که اثرات بحران تنها به لحظه وقوع محدود نمی شوند و پیامدهای آن می تواند در طولانی مدت ظاهر شود. اثرات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بحران ها می تواند بر رفتار جمعی، سطح رفاه و کیفیت زندگی تأثیر بگذارد. به عنوان مثال، زلزله ها نه تنها آسیب فیزیکی و انسانی به همراه دارند بلکه بر ساختارهای اقتصادی، فرهنگی و مدیریتی شهرها نیز تأثیر می گذارند. آثار بحران های طبیعی مانند زمین لرزه ها شامل آسیب به زیستگاه ها، تخریب زیرساخت های حیاتی و تغییر در فعالیت های اجتماعی می شود. این رویدادها نمایانگر ارتباط مستقیم میان رخدادهای طبیعی و سطح آسیب پذیری انسانی هستند و نشان می دهند که مدیریت بحران باید فراتر از پاسخ فوری به حادثه باشد و شامل برنامه ریزی برای کاهش اثرات و بازسازی پس از بحران نیز باشد.

مدیریت بحران شاخه ای از دانش و تجربه است که تمرکز آن بر شناسایی، برنامه ریزی و کنترل اثرات ناشی از بحران هاست. فرآیند مدیریت بحران معمولاً شامل چهار مرحله اصلی است: پیشگیری، آمادگی، پاسخ و بازسازی. پیشگیری شامل شناسایی خطرات و کاهش ریسک ها قبل از وقوع حادثه است. آمادگی شامل برنامه ریزی، آموزش و آماده سازی منابع برای واکنش سریع می شود. پاسخ به بحران شامل اقدامات فوری برای کاهش خسارت ها و کنترل اوضاع است و بازسازی مربوط به بازگرداندن شرایط به سطح قابل قبول و توسعه زیرساخت هاست. اجرای این مراحل مستلزم هماهنگی میان سازمان های دولتی، گروه های عملیاتی و جامعه است تا اثرات بحران به حداقل برسد و توانایی سیستم ها برای مقابله با وقایع مشابه افزایش یابد.

بحران ها در شهرهای بزرگ مانند تهران نمونه ای از چالش های پیچیده هستند که عوامل متعددی مانند رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی، فقر، تغییرات فرهنگی و فقدان آگاهی عمومی، سطح آسیب پذیری را افزایش می دهند. ساختارهای شهری، زیرساخت ها و خدمات عمومی در شرایط بحرانی به شدت تحت فشار قرار می گیرند و پیامدهای انسانی، فیزیکی، فرهنگی و اقتصادی گسترده ای ایجاد می کنند. تحلیل دقیق این شرایط و اجرای راهبردهای جامع مدیریت بحران، شامل پیش بینی، کاهش اثرات مخرب، آمادگی، بازسازی و توسعه عمرانی، نمایانگر اهمیت برنامه ریزی منسجم و تعامل میان سیستم های مختلف است و نشان می دهد که درک دقیق چرخه بحران و ماهیت آن، پایه ای برای کنترل اثرات و حفظ پایداری جوامع انسانی محسوب می شود.

فهرست مطالب
۱-۱: بحران ۶
۱-۱-۱: انواع بحران ۸
۱-۱-۲: آثار وخصوصیات بحران ۹
۱-۱-۳:بحران زلزله ۱۱
۱-۱-۳-۱: ماهیت بحران زلزله ۱۴
۱-۲: مدیریت بحران ۱۴
برنامه ریزی برای کنترل بحران ازچهار مرحله تشکیل می شود ۱۹
۱-۲-۱-۲: آغاز بحران (حین حادثه): ۲۴
۱-۲-۱-۳: حین بحران ۲۵
II) آغاز بحران ۲۶
۳٫۴) راهبردهایجامع پیشنهادی مدیریت بحران ناشی از زلزله ۲۷
۳٫۵) فعالیتها و اقدامات مربوط به مدیریت و بحران ناشی از زلزله و خطمشیهای اجرایی. ۲۷
۳٫۲٫۳) اثرات زلزله برجامعه انسانی ۲۸
۲-ازبین رفتن یاکاهش سطح خدمات عمومی شامل ۳۰
III)حین بحران ۳۴
IV) پس از بحران ۳۶
۱-۲-۳: ماهیت بحران زلزله ۳۹
۱-۲-۲: چرخه مدیریت بحران ۴۱
۱-۲-۲-۱:پیشگیری از بحران ۴۱
۱-۲-۲-۲: کاهش اثرات مخرب بحران ۴۲
۱-۲-۲-۳: آمادگی ۴۴
۱-۲-۲-۵: بهبودی و بازسازی ۴۶
۱-۲-۲-۶: توسعه ی عمرانی ۴۷
۱-۲-۴: منابع دولتی مدیریت بحران ۴۹
گروه های عملیاتی عبارتند از ۵۰
۲-۱: اهمیت شهر تهران ۵۳
۲-۳: چه بحران هایی تهران را تهدید می کند ۵۵
۳-۳: بررسی وضعیت لرزه خیزی تهران ۵۶
۲-۴: آسیب پذیری شهر تهران ۶۰
۲-۴-۱: عوامل موثر درپیدایش آسیب پذیری ۶۳
۲-۴-۱-۱: گسترش شهرنشینی ۶۳
۲-۴-۱-۲: رشد جمعیت ۶۴
۲-۴-۱-۳: گسترش فقر ۶۵
۲-۴-۱-۴: تغییرات فرهنگی ۶۵
۲-۴-۱-۵: فقدان آگاهی ونبوداطلاعات ۶۶
۲-۴-۲: ساختار های آسیب پذیر تهران ۶۷
۲-۴-۲-۱: دیدگاه اول ۶۷
الف-اثرات زلزله بر انسان ۶۷
ب: اثرات زلزله برزیستگاه انسان ۶۸
ج: اثرات زلزله برجامعه انسانی ۶۹
۲-۴-۲-۲: دیدگاه دوم ۷۰
الف- آسیب های انسانی ۷۱
ب-آسیب های کالبدی (فیزیکی) ۷۳
۳٫۲٫۲) اثرات زلزله برزیستگاه انسان ۷۸
ج) آسیب های فرهنگی اجتماعی ۸۰
د- آسیب های اقتصادی ۸۲
ه-آسیب های مدیریتی – سازمانی ۸۴
و-آسیب های زیست محیطی ۸۶
۲-۵: تجربه های تلخ زلزله های پیشین ۸۷
۴-۱: اقدامات مدیریت بحران زلزله درتهران ۹۵
منابع ۱۰۱