مقاله مدیریت عملکرد با نگرش ارزیابی عملکرد در اسلام

مقدمه:
مدیریت عملکرد از پایه های اساسی هر سازمان و نهاد انسانی است و تحقق آن بدون ارزیابی مستمر و سیستماتیک عملکرد امکان پذیر نیست. حفظ وضع موجود و بهبود مستمر، دو محور اصلی وظایف مدیران محسوب می شوند و هر یک بدون سازوکار ارزیابی عملکرد، ناقص خواهد بود. ارزیابی عملکرد، فرآیندی است که داده ها، ستانده ها، فرایندها، اهداف، رضایت مشتریان، نیروی انسانی و تجهیزات را در نظر گرفته و مدیران را به بازنگری، اصلاح و نوآوری وادار می کند. ضرورت این فرایند به ویژه در عصر حاضر، جایی که بقاء سازمان ها مستلزم بهبود مستمر و پاسخگویی به نیازهای در حال تغییر بازار و جامعه است، به روشنی آشکار می شود. ارزیابی عملکرد، فارغ از زمان و مکان، همواره بخشی جدایی ناپذیر از مدیریت بوده و مدیران را به پایش دقیق فعالیت ها و تصمیم گیری های خود ملزم می سازد.

شروع رسمی ارزیابی عملکرد به شیوه مدرن، با محوریت اصول چهارده گانه دمینگ در ژاپن شکل گرفت و جایزه معروف دمینگ به افتخار او برای تقدیر از بهترین عملکردهای مدیریتی ثبت شد. این تجربه بعدها در آمریکا با جایزه مالکم بالدر و در اروپا تحت عنوان EFQM ادامه یافت و در سایر نقاط جهان نیز به عنوان یک ضرورت مدیریتی پذیرفته شد. در ایران اسلامی نیز گروهی از صاحبنظران مدیریت در سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور در تلاش برای توسعه مدلی بومی و عملیاتی از ارزیابی عملکرد هستند. آنچه در این مسیر مدنظر قرار می گیرد، ارزش عمل در شرع مقدس اسلام و ابزارهایی است که شارع مقدس برای سنجش و اصلاح عملکردها ارائه داده است.

در اسلام، ارزیابی عملکرد تنها به معنای مقایسه با دیگران یا پیروی از الگوهای خارجی نیست؛ بلکه فرآیندی درونی و مستمر است که به اصلاح و پالایش اعمال و رفتارهای فردی و سازمانی می انجامد. عمل صالح، معیار اصلی سنجش انسان ها است و در قرآن کریم بارها پس از ایمان، انجام عمل صالح برجسته شده است. ارزیابی عملکرد در این دیدگاه، شامل هر گونه اقدام اعم از کوچک و بزرگ، مثبت یا منفی می شود و نتیجه آن مستقیماً متوجه عامل عمل است. ابزارهایی مانند مشاهده مستقیم، آگاهی کامل ارزیاب نسبت به عمل، ارائه بازخورد و امکان اصلاح عمل سوء، از جمله سازوکارهای عملیاتی این ارزیابی به شمار می روند.

عمل صالح در اسلام مفهومی فراتر از انجام وظایف معمولی مانند نماز و زکات دارد و شامل هر کاری است که خالصانه، با صداقت، با رعایت اصول و شرایط، و به نفع فرد و جامعه انجام شود. کیفیت عمل، نیت و صبر و بردباری عامل، همگی در ارزیابی عملکرد مؤثر هستند و حتی کوچک ترین اقدامات مثبت یا منفی لحاظ می شوند. این دیدگاه، ارزش عملکرد را به جای ویژگی های ظاهری یا طبقات اجتماعی، بر مبنای کیفیت و تأثیر واقعی عمل می سنجد. در این چارچوب، ارتقاء عمل صالح به معنای رشد و تعالی فرد و سازمان است و زمینه تحقق حیات طیبه و سعادتمندی فراهم می آید.

ارزیابی عملکرد از دیدگاه اسلامی، با محوریت ابزارهای دقیق و شفاف، امکان سنجش صحیح اعمال و تعیین پاداش یا اصلاح اقدامات را فراهم می آورد. مشاهده و ثبت مستمر عمل، ارائه بازخورد مطابق با واقعیت، توانایی اصلاح خطاها و عدم نادیده گرفتن کوچک ترین اقدامات، همگی عناصر کلیدی این نظام هستند. چرخه مستمر ارزیابی و بهبود در اسلام نه تنها عملکرد مدیریتی، بلکه رفتارهای فردی و اجتماعی را نیز شکل می دهد و زمینه ساز ایجاد جامعه ای است که ارزش های دینی و عملیاتی را توأمان پیاده می کند.

این نگرش، امکان تلفیق آموزه های دینی با اصول مدرن مدیریت عملکرد را فراهم می آورد و به مدیران، سازمان ها و نهادها چارچوبی روشن برای سنجش، اصلاح و بهبود فعالیت ها ارائه می دهد. در این چارچوب، ارزیابی عملکرد نه یک الزام بیرونی، بلکه یک فرآیند درونی و مستمر است که همواره بر مبنای عدالت، کیفیت عمل و نیت صحیح شکل می گیرد و نقش بنیادینی در ارتقاء سطح عملکرد فردی و سازمانی ایفا می کند.