مقاله تفکر سیستمی پیشرفته از زاویه ای نو
مقدمه:
تفکر سیستمی پیشرفته از زاویه ای نو، رویکردی است که بر پیچیدگی ها و تعاملات درون سیستم ها تمرکز دارد و سعی می کند دیدگاهی فراتر از تحلیل های جزئی و خطی ارائه دهد. هر سیستم، چه مکانیکی، چه ارگانیکی و چه اجتماعی، مجموعه ای از اجزا و روابط میان آن هاست که عملکرد کلی را شکل می دهد و هیچ یک از اجزا نمی تواند به تنهایی ویژگی ها یا عملکرد کل سیستم را تعیین کند. نگرش سنتی به سیستم ها اغلب آن ها را به قطعات مستقل تقسیم می کرد، اما تفکر سیستمی پیشرفته نشان می دهد که کل فراتر از مجموع اجزا است و تعاملات و ارتباطات میان اجزا، نقش اساسی در رفتار سیستم دارد.
سیستم های مکانیکی، به عنوان مثال، تحت قوانین و ساختارهای مشخص عمل می کنند و عملکرد آن ها تا حد زیادی قابل پیش بینی است، اما حتی در این نوع سیستم ها، توجه صرف به اجزا بدون در نظر گرفتن تعاملات میان آن ها، نمی تواند کارایی کل را تضمین کند. در سیستم های ارگانیکی، مانند ارگانیسم های زنده، هر جزء تابعی از هدف کلی سیستم دارد و تعامل با محیط بیرونی به شکل باز، اثرگذاری متقابل میان اجزا و تطبیق با تغییرات محیطی، نقش اساسی ایفا می کند. این ویژگی ها نشان می دهد که نگاه صرف به اجزای منفرد، توانایی درک و مدیریت سیستم را محدود می کند و لزوم بررسی سیستم به صورت جامع و کلی را آشکار می سازد.
در حوزه سیستم های اجتماعی، مانند سازمان ها یا بنگاه های اقتصادی، پیچیدگی ها و تعاملات میان افراد و واحدها بیشتر نمود می یابند. هر بنگاه اقتصادی، به عنوان یک سیستم اجتماعی، دارای اهداف و مقاصد خود است و اجزای آن نیز در عین وابستگی به کل، اهداف و نقش های مستقلی دارند. نگرش سنتی که سازمان را صرفاً ماشینی برای تولید یا سود تلقی می کرد، کم کم جای خود را به درک ارگانیسمی و سپس اجتماعی داد، تا جایی که امروزه تعاملات میان اجزا، اهداف مشترک و فردی و تأثیر متقابل بر کل سیستم، محور مدیریت و سازماندهی قرار گرفته است. این نگاه امکان می دهد که عملکرد کل سیستم نه فقط از جمع فعالیت های اجزا، بلکه از کیفیت تعاملات و ارتباطات آن ها شکل بگیرد.
تحولات تاریخی نشان می دهد که در دوران آغاز انقلاب صنعتی، بنگاه ها به شکل ماشین هایی با کنترل کامل مالکان در نظر گرفته می شدند، اما با گذشت زمان، افزایش مهارت نیروی کار، مقررات مترقی و تغییرات اجتماعی، نگاه به سازمان ها به سمت ارگانیسم ها و سپس سیستم های اجتماعی سوق یافت. این تغییر نگرش، باعث شد که هر فرد در سیستم، با مقاصد، توانایی ها و ویژگی های منحصر به فرد خود شناخته شود و عملکرد کل سیستم به جای تحمیل صرف، بر هماهنگی، مشارکت و تعاملات میان اجزا تکیه کند. چنین دیدگاهی امکان درک بهتر اثرات متقابل و پیچیدگی های درون سازمانی را فراهم می آورد.
تفکر سیستمی پیشرفته، تفاوت بنیادین میان مدیریت تحلیلی و مدیریت ترکیبی را نیز روشن می کند. در رویکرد تحلیلی، بخش ها و اجزا به صورت جداگانه بررسی می شوند و سعی در بهبود عملکرد هر جزء به صورت مجزا وجود دارد، در حالی که در مدیریت ترکیبی، تمرکز بر تعامل اجزا و درک نقش آن ها در کل سیستم است. نتیجه این تفاوت، تغییر چشم انداز از شناخت صرفاً دانش به درک ویژگی های سیستم و روابط پیچیده میان اجزاست. سیستم به عنوان یک کل، ویژگی هایی دارد که هیچ یک از اجزایش به تنهایی نمی تواند آن را نمایش دهد و تحلیل صرف، تنها درک ناقص و محدود فراهم می آورد.
در سیستم های اجتماعی، تعامل میان اجزا، توانایی تصمیم گیری و انتخاب ابزارها و اهداف مختلف، امکان گسترش یا محدود شدن دامنه رفتارها را ایجاد می کند. سازمان های متمرکز و استبدادی، دامنه انتخاب اجزا را محدود می کنند، در حالی که سیستم های دموکراتیک و باز، این دامنه را افزایش می دهند و زمینه تحقق مقاصد فردی و سیستمی را همزمان فراهم می آورند. این رویکرد به مدیران و رهبران امکان می دهد تا به جای تمرکز صرف بر عملکرد جزئی، کل سیستم و تعاملات میان اجزا را مدنظر قرار دهند و هر تصمیمی را در چارچوب اثرات متقابل و نقش اجزا در کل اتخاذ کنند.
مسائل و مشکلات در سیستم های پیچیده، اغلب به صورت کلاف های درهم تنیده ظاهر می شوند. نگاه سنتی به هر مشکل به شکل مجزا، اغلب باعث افزایش پیچیدگی و کاهش کارایی سیستم می شود. رویکرد پیشرفته، روش های متنوعی برای برخورد با این کلاف ها پیشنهاد می کند که شامل محدود کردن دامنه رفتارها، تغییر ساختار، بازتعریف نقش ها و ایجاد هماهنگی میان اجزاست. هر کلاف یا مسئله، زمانی قابل فهم و مدیریت است که در چارچوب سیستم کل دیده شود و تأثیرات متقابل اجزا در آن لحاظ گردد. این نگرش، بنیان شکل گیری تفکر سیستمی پیشرفته و امکان فهم و مدیریت پیچیدگی های واقعی سازمان ها و بنگاه ها را فراهم می کند.
