کارتحقیقی بررسی وضعیت همسر غایب مفقود الاثر

مقدمه:
غیبت یکی از زوجین، به ویژه زمانی که به صورت طولانی و بدون اطلاع از حیات یا ممات او ادامه می یابد، وضعیت حقوقی ویژه ای را در روابط خانوادگی ایجاد می کند که آثار آن تنها محدود به شخص غایب نیست، بلکه همسر، فرزندان، اموال و حتی اشخاص ثالث را نیز در بر می گیرد. در حقوق ایران و فقه اسلامی، عنوان «غایب مفقودالاثر» به شخصی اطلاق می شود که از محل اقامت خود دور شده و با وجود گذشت زمان، هیچ گونه خبری از وضعیت زندگی یا فوت او در دست نیست. این وضعیت، موجب شکل گیری مجموعه ای از احکام خاص در زمینه ی نکاح، نفقه، طلاق، ارث و اداره ی اموال می گردد که از حیث حقوقی، پیچیدگی های فراوانی دارد.

همسر غایب مفقودالاثر، بیش از سایر اشخاص، در معرض آثار مستقیم این وضعیت قرار می گیرد. استمرار رابطه ی زوجیت در حالی که یکی از ارکان آن عملا غایب است، پرسش های مهمی را درباره ی حقوق و تکالیف زوجین ایجاد می کند. از یک سو، اصل بقای نکاح تا زمان انحلال قانونی آن مورد تأکید فقه و قانون مدنی است و از سوی دیگر، بلاتکلیفی طولانی مدت زوجه می تواند او را در وضعیت دشوار اقتصادی، عاطفی و اجتماعی قرار دهد. همین تعارض میان حفظ بنیان عقد نکاح و جلوگیری از ضرر، مبنای بسیاری از مقررات مرتبط با همسر غایب مفقودالاثر را شکل داده است.

در فقه امامیه، غیبت زوج به خودی خود موجب انحلال نکاح نمی شود، اما در صورت تحقق شرایط خاص، راه حل هایی برای خروج زوجه از وضعیت تعلیق پیش بینی شده است. این دیدگاه فقهی، بعدها در قوانین موضوعه ایران انعکاس یافته و قانون مدنی با الهام از منابع فقهی، مقرراتی را در خصوص نصب امین، اداره ی اموال غایب، نفقه ی زوجه و نهایتا صدور حکم موت فرضی تدوین کرده است. صدور حکم موت فرضی، نقطه ی عطفی در وضعیت حقوقی غایب مفقودالاثر و همسر او محسوب می شود، زیرا آثار گسترده ای بر ارث، نکاح و امکان ازدواج مجدد زوجه بر جای می گذارد.

مسأله ی نفقه ی همسر غایب، از جمله موضوعات اساسی در این حوزه است. تا زمانی که زوج در قید حیات فرض می شود، تکلیف پرداخت نفقه ساقط نمی گردد، اما در عمل، غیبت شوهر اجرای این حق را با موانع جدی مواجه می سازد. قانون گذار با پیش بینی نهاد امین و تعیین اختیارات او، تلاش کرده است تا از محل اموال غایب، حقوق مالی زوجه تأمین شود، هرچند این سازوکار نیز همواره پاسخ گوی تمامی فروض عملی نیست و اختلاف نظرهایی را در رویه ی قضایی ایجاد کرده است.

در کنار نفقه، مسأله ی طلاق همسر غایب مفقودالاثر جایگاه ویژه ای دارد. طلاق قضایی در این مورد، بر پایه ی ولایت حاکم و با هدف رفع ضرر از زوجه مطرح می شود. پرسش هایی نظیر نسبت طلاق حاکم با طلاق ولی، شرایط تحقق عسر و حرج، مدت لازم برای احراز غیبت مؤثر و نقش دادگاه در احراز فقدان زوج، همگی از مباحثی هستند که در فقه و حقوق ایران مورد توجه قرار گرفته اند. همچنین، تفاوت میان طلاق صادره پیش از حکم موت فرضی و آثار ناشی از صدور این حکم، از حیث امکان ازدواج مجدد زوجه و عده ی قانونی، اهمیت ویژه ای دارد.

وضعیت حقوقی همسر غایب مفقودالاثر، تنها به رابطه ی زوجیت محدود نمی شود و با مسائل ارث، حضانت فرزندان و حقوق غیرمالی نیز پیوند می خورد. بازگشت احتمالی غایب پس از صدور حکم موت فرضی، یا الغای این حکم، آثار حقوقی پیچیده ای را ایجاد می کند که جایگاه همسر در این میان، نیازمند تحلیل دقیق مقررات قانونی و مبانی فقهی است. افزون بر این، مقایسه ی مقررات ایران با برخی دیگر از کشورهای اسلامی نشان می دهد که هر نظام حقوقی، با توجه به مبانی فقهی و اجتماعی خود، راهکارهای متفاوتی برای مواجهه با این وضعیت پیش بینی کرده است.

بررسی وضعیت همسر غایب مفقودالاثر، در نهایت به تلاقی مفاهیمی چون ولایت، عسر و حرج، استمرار نکاح، نفقه و طلاق می انجامد؛ مفاهیمی که هر یک، نقش تعیین کننده ای در ترسیم جایگاه حقوقی زوجه در شرایط غیبت زوج ایفا می کنند و چارچوب حقوقی خاصی را در این حوزه پدید می آورند.

فهرست مطالب
چکیده
مقدمه
فصل اول : بررسی وضعیت نفقه همسر غائب و مفقود الاثر در فقه و حقوق
گفتار اول : حقوقی مالی وغیرمالی زوجه غایب درحقوق ایران
مبحث اول : وظایف و اختیارات امین
مبحث دوم : حقوق و اختیارات ورثه پس از صدور حکم موت فرضی
بند اول : بازگشت غایب
بند دوم : الغاء حکم موت فرضی
بند سوم : امور غیرمالی غایب
مبحث سوم : وضعیت زن و مرد نسبت به طلاق در قوانین موضوعه ایران
مبحث چهارم : اشارهای به وضع طلاق در قوانین دیگر کشورهای اسلامی
مبحث پنجم : طلاق در مبانی اسلامی و فقهی
گفتار دوم : بیان حکم طلاق در آیات قرآن
مبحث اول : امضایی بودن حکم طلاق در قرآن
فصل دوم : طلاق خلع و احادیث مربوط به آن
گفتار اول :طلاق خلع و احادیث مربوط به آن
مبحث اول : احادیث مربوط به ملزم بودن شوهر به طلاق
مبحث اول : توجیهات محمد ابوزهره برای بودن طلاق در اختیار مرد و نقد آن
گفتار دوم : نفقه زن (زوجه)
مبحث اول – تعریف و مفهوم نفقه زن
مبحث  دوم – تعریف و مفهوم اصطلاحی
مبحث سوم – منابع نفقه زن
بند اول – آیات قرآن مجید
بند دوم – احادیث
مبحث چهارم – قانون مدنی
مبحث پنجم – مسائل نفقه زن
بند اول  – اجزاء نفقه
بند دوم  – مسکن
مبحث ششم  – البسه
مبحث هفتم :  غذا
مبحث هشتم  – اثاث منزل
نتیجه گیری
منابع و ماخذ