مقاله هنر و معماری در بنای تخت جمشید

چکیده
تخت جمشید، یکی از برجسته ترین آثار تاریخی ایران، نمادی از اوج هنر، معماری و سازمان یافتگی در دوره هخامنشی است. این مجموعه باشکوه که به فرمان داریوش بزرگ بر دامنه کوه رحمت و در مرکز جلگه مرودشت بنا شد، حاصل تلفیق ذوق هنری، قدرت سیاسی و اندیشه معماری برگرفته از فرهنگ های گوناگون هم جوار با امپراتوری هخامنشی بود. به کارگیری مصالح متنوع همچون سنگ های آهکی صیقلی، چوب های ارزشمند و آجرهای لعاب دار، در کنار طرح ریزی دقیق کاخ ها و فضاهای تشریفاتی، تخت جمشید را به نمونه ای بی بدیل از معماری کهن تبدیل کرده است. هرچند این بنا پس از حمله اسکندر مقدونی آتش گرفت و بسیاری از شکوه آن ویران شد، اما ویرانه های باقی مانده همچنان روایت گر عظمت هنری و مهندسی هخامنشیان است. این مقاله با توجه به داده های تاریخی و شواهد معماری، به بررسی نقش تخت جمشید در شکل گیری هنر هخامنشی و ویژگی های ساختاری آن می پردازد.

مقدمه
تخت جمشید در قلب جلگه پهناور مرودشت و در دامنه کوه رحمت، همچون یادگاری عظیم و استوار از دوران شکوه هخامنشیان، هنوز پس از گذشت بیش از دو هزار و پانصد سال، نگاه هر بیننده ای را به خود جلب می کند. این مجموعه که امروزه تنها بخش هایی از ستون ها، پلکان ها و سردرهای آن پابرجاست، در اصل یکی از باشکوه ترین سازه های آیینی و تشریفاتی جهان باستان بوده است. آنچه بر جای مانده، نه تنها ویرانه هایی از یک پایتخت آیینی، بلکه آیینه ای روشن از هنری است که در دل بزرگ ترین امپراتوری زمان خویش رشد کرد و به بلوغ رسید.

بنیان گذاری تخت جمشید به فرمان داریوش بزرگ و حدود سال ۵۲۰ پیش از میلاد انجام شد. انتخاب موقعیت این سازه عظیم در مرودشت، که در مرکز سرزمین پارس قرار داشت، بی دلیل نبود؛ این منطقه پیشینه ای کهن و جایگاهی ویژه در فرهنگ پارسی داشت. داریوش تصمیم داشت مکانی بنا کند که نمونه آن در هیچ سرزمینی دیده نشده باشد، جایگاهی که نه شهر بود و نه قلعه، بلکه مجموعه ای تشریفاتی برای پذیرش شاهان، بزرگان و نمایندگان سرزمین های تابع امپراتوری بود. از همین رو، طرح کلی بنا از همان ابتدا دقیق و منظم طراحی شد و جای هر کاخ، تالار و بنای وابسته به روشنی مشخص بود.

ساخت تخت جمشید نزدیک به دو قرن ادامه یافت و پادشاهانی چون خشایارشا و اردشیر اول روند آغازشده توسط داریوش را پی گرفتند. در این مدت طولانی، مواد و مصالح متنوعی از مناطق مختلف به این مکان آورده شد. بخشی از چوب مورد نیاز از سرزمین های دور، مانند لبنان، تهیه می شد. آجرهای لعابدار در ایجاد جلوه ای چشمگیر بر دیوارها نقش داشتند و سنگ های آهکی کوه رحمت، با رنگ هایی از سفید تا سیاه، اساس ستون ها، دیواره ها و پله ها را تشکیل می داد. نوع سیاه سنگ ها، که با صیقل همچون مرمر می درخشید، جلوه ای مجلل و منسجم به بسیاری از بخش های بنا می بخشید.

تخت جمشید از نظر معماری، حاصل آمیزشی از هنرهای سرزمین های گوناگون بود. هخامنشیان که به کشورهای مختلف سفر می کردند و با فرهنگ های متفاوت روبه رو می شدند، عناصر معماری مصر، بابل، لیدی و حتی مناطق اروپایی را با سبک اصیل و بومی خود درآمیختند. از سوی دیگر، آشنایی با فرهنگ غنی ایلام در جنوب و اورارتو در شمال، چارچوبی فکری و فرهنگی برای شکل گیری هنر هخامنشی فراهم کرد. ترکیب این ریشه ها موجب شد تخت جمشید به مکانی تبدیل شود که در آن، ظرافت هنری، قدرت سیاسی و شکوه تشریفاتی در یک نقطه گرد هم آمده باشند.

یکی از ویژگی های مهم تخت جمشید، نظم و هماهنگی حیرت انگیز در طرح ریزی فضاهاست. تالارها و کاخ ها با کاربری های مشخص طراحی شده بودند و نظام ساتراپی هخامنشی، که استان های مختلف را اداره می کرد، در نقش برجسته ها نمود پیدا می کرد. نقش پیک های حامل هدایا از سرزمین های ۲۸ گانه، نشانی از ساختار سیاسی و همبستگی میان ملت های گسترده زیر فرمان هخامنشیان بود.

پس از ساخت طولانی و بهره برداری نزدیک به دویست سال، تخت جمشید در سال ۳۳۰ پیش از میلاد و در حمله اسکندر مقدونی دچار آتش سوزی شد و بسیاری از شکوه آن از میان رفت. اما آنچه امروز برجای مانده، هنوز آینه ای روشن از توان هنری و معماری روزگار هخامنشی است. هر ستون، هر قطعه سنگ تراشیده، و هر نقش برجسته روایتی زنده از تاریخ است؛ تاریخی که نه تنها بیانگر عظمت یک امپراتوری، بلکه نشان دهنده بلوغ هنر ایرانی در آغاز نخستین امپراتوری جهانی است.