تحقیق در مورد ناسیونالیسم

این تحقیق درباره ناسیونالیسم بوده و به بررسی تاریخچه، مبانی نظری، انواع ناسیونالیسم و تأثیر آن بر شکل گیری دولت ها، هویت ملی و روند ناسیونالیسم در ایران می پردازد.

مقدمه
مفهوم ناسیونالیسم یا ملّت گرایی به عنوان یکی از پدیده های مهم سیاسی و اجتماعی، تاریخچه ای پیچیده و در عین حال تأثیرگذار در شکل گیری دولت ها و هویت های ملی دارد. برای درک عمیق ناسیونالیسم، ضروری است ابتدا به مفهوم دولت و عناصر تشکیل دهنده ی آن توجه کنیم. دولت به عنوان نهادی پیچیده، چارچوب اصلی حاکمیت سیاسی را فراهم می کند و بدون وجود عناصر بنیادین خود مانند سرزمین، ملّت، حکومت و حاکمیّت نمی تواند نقش تعیین کننده ی خود را در سامان دهی جامعه ایفا کند. از دیدگاه فلسفی، دولت دارای اهدافی است که از هماهنگی میان اجزای جامعه تا تحقق قراردادهای اجتماعی و حتی بازتاب مبارزات اجتماعی متفاوت شکل گرفته است؛ فیلسوفانی مانند افلاطون، ارسطو، هابز، روسو و مارکس هر یک نگاهی متمایز به نقش و کارکرد دولت دارند، اما در مجموع هدف همه ی این نظریه ها ایجاد تعادل و انسجام در جامعه است.

در تعریف سیاسی، دولت محصول فرآیندهای اجتماعی و اقتصادی است که طی آن انسان ها با نیازهای اساسی خود مواجه شده و ساختارهای گروهی و طبقاتی شکل می گیرد. مارکس و انگلس در این زمینه تأکید دارند که دولت و ساختارهای قدرت نه تنها منعکس کننده ی شرایط اقتصادی، بلکه زمینه ساز تجربه های انسانی در مواجهه با بیگانگی و تضادهای اجتماعی است. از دیدگاه حقوقی نیز دولت به عنوان واحدی که سرزمین مشخص، جمعیت معین، حکومت و حاکمیّت دارد، شناخته می شود و این عناصر در کنار یکدیگر، تبلور قدرت نهادینه را شکل می دهند. ژرژ بوردو دولت را به عنوان نهادی تعریف می کند که قدرت ملی را از طریق سازمان های خود اعمال کرده و اداره ی امور عمومی را بدون وابستگی به خواست شخصی یا گروهی به پیش می برد.

با توجه به اهمیت این ساختارها، ناسیونالیسم به مثابه حرکت فکری و سیاسی ظهور یافت که هدف آن تقویت هویت ملی و انسجام ملّت در چارچوب دولت بود. این پدیده در طول تاریخ و به ویژه از دوره ی انقلاب فرانسه، به عنوان عامل کلیدی در شکل گیری دولت-ملّت های مدرن مطرح شد. ناسیونالیسم نه تنها با فرآیند دولت سازی، بلکه با ایجاد پیوند میان شهروندان و دولت، رشد هویت های جمعی و تعریف مرزهای جغرافیایی و فرهنگی ارتباط مستقیم دارد. تأثیر انقلاب های سیاسی، تغییرات اجتماعی و ظهور دولت های مدرن بر شکل گیری نگرش های ناسیونالیستی نشان می دهد که این مفهوم تنها یک نگرش فلسفی یا سیاسی نیست، بلکه نیرویی عملی است که در بستر تاریخی، فرهنگی و اقتصادی جوامع معنا پیدا می کند.

در روند تاریخ، ناسیونالیسم متأثر از فرآیندهای مختلف، شامل انقلاب ها، گسترش استعمار، توسعه جوامع مدنی و حتی تأثیر ابرقدرت ها مانند آمریکا و آلمان، توانسته شکل ها و گرایش های متفاوتی پیدا کند. از ناسیونالیسم لیبرال گرفته تا ناسیونالیسم توسعه طلب و ضداستعماری، هر کدام در زمان و مکان خاص خود بازتابی از نیازهای سیاسی و فرهنگی جامعه بوده اند. علاوه بر این، ناسیونالیسم در دوران مدرن با جهانی شدن و پیچیدگی روابط بین المللی، چالش ها و فرصت های تازه ای را تجربه کرده است، به گونه ای که مفهوم مرزهای ملی، حاکمیّت و هویت جمعی تحت تأثیر تعاملات فراملی قرار گرفته است.

در ایران، ناسیونالیسم فرآیندی تاریخی دارد که از دوران پیش از اسلام تا انقلاب اسلامی و دوران پهلوی قابل پیگیری است. این پدیده نه تنها در شکل گیری ساخت قدرت و دولت، بلکه در بازتعریف هویت ملّی و فرهنگ سیاسی جامعه نقش داشته است. بررسی ناسیونالیسم در ایران نشان می دهد که این مفهوم همواره با چالش های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی همراه بوده و تأثیر آن بر سیاست داخلی و خارجی، روند دولت سازی، ملّت سازی و نوسازی کشور قابل مشاهده است. از دوران رضاشاه و محمدرضاشاه گرفته تا انقلاب اسلامی، ناسیونالیسم به اشکال متفاوتی ظاهر شد و هر مرحله، بازتابی از تعامل میان قدرت، فرهنگ و هویت ملی را نشان می دهد.

با توجه به آنچه بیان شد، مطالعه ناسیونالیسم نه تنها از دیدگاه نظری و تاریخی اهمیت دارد، بلکه ابزار شناخت تحولات سیاسی و اجتماعی کشورها و به ویژه ایران را فراهم می کند. این تحقیق تلاش می کند با مرور دقیق مبانی نظری، تاریخچه و انواع ناسیونالیسم، تصویری روشن از نقش و جایگاه این پدیده در شکل گیری دولت ها و جامعه ارائه دهد و به درک بهتر ماهیت ملّت و دولت در بستر تاریخی و مدرن کمک نماید.

فهرست مطالب
فصل اول ۱
ناســیونالیسـم ۱
۱- تعریف دولت و عناصر آن ۱
۲- تعریف ملّت و عناصر آن ۳
۳- ناسیونالیسم ۴
۳-۱ تاریخچه ی ناسیونالیسم ۵
الف- ناسیونالیسم و روند دولت- ملّت سازی (دولت مطلقه) ۵
ب- ناسیونالیسم و جامعه مدنی ۸
پ- ناسیونالیسم و انقلاب کبیر فرانسه ۹
ت- تأثیر آمریکا و آلمان در روند ملّی گرایی و ناسیونالیسم ۱۱
ث- ناسیونالیسم و دولت مدرن ۱۱
ج- ناسیونالیسم و استعمار ۱۲
۳-۲ انواع ناسیونالیسم ۱۴
الف- ناسیونالیسم لیبرال ۱۴
ب- ناسیونالیسم محافظه کار ۱۵
پ- ناسیونالیسم توسعه طلب ۱۵
ت- ناسیونالیسم ضداستعماری ۱۶
ث- ناسیونالیسم باستانگرا ۱۶
ج- ناسیونالیسم افراطی(ناسیونالیسم اَبَر افراطی) ۱۷
۳-۳ ناسیونالیسم در عصر جهانی شدن ۲۱
فصل دوم ۲۴
ناسیونالیسـم در ایران ۲۴
۱- فرآیند دولت سازی در ایران ۲۴
۱-۱ نظریات شکل گیری ساخت قدرت در ایران ۲۴
۱-۲ ویژگی های ساخت قدرت در ایران ۲۶
۲- فرآیند ملّت سازی در ایران ۲۹
۳- تاریخچه ناسیونالیسم در ایران ۳۲
۳-۱ ناسیونالیسم در ایران پیش از اسلام ۳۲
۳-۲ ناسیونالیسم در ایران پس از اسلام ۳۵
الف- نهضت شعوبیه و تأثیر آن بر جنبش ناسیونالیستی در ایران پس از اسلام ۳۶
۳-۳ ناسیونالیسم در دوران قاجار ۳۹
۳-۴ ناسیونالیسم دوران پهلوی ۴۳
فصل سوم ۴۹
دوران رضاشــاه ۴۹
۱- قدرت یابی رضاشاه ۵۰
۱-۱ انقلاب مشروطه و مقدمات ظهور رضاخان ۵۰
۱-۲ ناکامی انقلاب مشروطه و خطر تجزیه ی ایران ۵۲
۱-۳ پشتیبانی روشنفکران از رضاخان ۵۴
۱-۴ حمایت سیاسیون و علما از رضاخان ۵۵
۲- سیاست ها ساختارهای حکومت رضاشاه ۵۸
۲-۱ دولت مطلقه ۵۸
الف- ارتش نیرومند ۵۸
ب- دیوانسالاری نیرومند ۶۰
۲-۲ ناسیونالیسم گذشته گرا ۶۲
الف- تأسیس فرهنگستان و تأکید بر فارسی سره ۶۲
ب- تأسیس سازمان پرورش افکار ۶۴
پ- جشن هزاره فردوسی ۶۶
ت- باستان شناسی و تاریخ نگاری: ۶۷
ث- تغییر تقویم و اسامی شهرهای ایران ۶۹
ج- اتّحاد رضاشاه با هیتلر ۷۰
۲-۳ تجددگرایی اقتدارگرایانه ۷۳
الف- آموزش و پرورش ۷۳
ب- زنان ۷۶
پ- ایلات و عشایر ۷۷
ت- نوسازی اقتصادی و فرهنگی کشور ۷۹
۲-۴ جدایی دین از سیاست و محدود کردن قدرت روحانیّت ۸۰
۳- از اقتدارگرایی تا خودکامگی ۸۲
فصل چهارم ۸۵
دوران محمدرضاشاه ۸۵
۱- آغاز حکومت و پیشروی به سوی قدرت (۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲) ۸۶
۱-۱ سقوط رضاشاه و روی کارآمدن محمدرضاشاه ۸۶
۱-۲ به سوی برقراری دیکتاتوری ۸۸
۱-۳ مسئله نفت و ناسیونالیسم منفی مصدّق ۸۹
۱-۴ کودتای ۲۸ مرداد و شکست نهضت ملّی ۹۲
۱-۵ تثبیت قدرت شاه و تحکیم روابط با آمریکا ۹۳
۲- ناسیونالیسم افراطی و انقلاب اسلامی ۹۵
مرحله اوّل: ناسیونالیسم مثبت شاه (از ۱۳۳۲ تا ۱۳۴۲) ۹۵
۲-۱ سیاست ناسیونالیسم مثبت ۹۵
۲-۲ ناسیونالیسم عظمت طلبانه و باستان گرایانه ۹۶
۲-۳ اعتقاد به حمایت الهی (فرّه ایزدی) ۹۷
۲-۴ اصلاحات شبه مدرنیستی (انقلاب سفید) ۹۸
۲-۵ تضعیف روحانیت و قیام ۱۵ خرداد ۱۰۴
مرحله دوّم: اوجگیری ناسیونالیسم افراطی و سیاست های عظمت طلبانه (۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷) ۱۰۵
۲-۶ ارتش، تکیه گاه قدرت شاه ۱۰۵
۲-۷ سیاست مستقل ملی و عظمت طلبی در روابط خارجی ۱۰۹
۲-۸ جشن تاجگذاری و جشن های ۲۵۰۰ ساله ۱۱۳
۲-۹ ناسیونالیسم افراطی، تشدید تفکر حمایت الهی و باستانگرایی ۱۱۴
۲-۱۰ تملق و غرور ۱۱۸
۲-۱۱ حزب رستاخیز ملّت ایران ۱۲۱
۲-۱۲ ساواک و سرکوب سیاسی ۱۲۴
۲-۱۳ ناسیونالیسم افراطی و تضعیف فرهنگ مذهبی جامعه ۱۲۷
۳- به حاشیه راندن روحانیّت و تضعیف فرهنگ مذهبی ۱۲۸
۳-۱ مداخله در بحث مرجعیّت ۱۲۹
۳-۲ سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۲۹
۳-۳ محدود کردن قدرت روحانیّت و تضعیف اقتصادی آن ۱۳۰
۳-۴ تقویت فرهنگ شاهنشاهی در تقابل با فرهنگ اسلامی ۱۳۱
۳-۵ مخالفت روحانیّون با سیاست های مذهبی شاه ۱۳۳
۴- بحران های اقتصادی- اجتماعی ناشی از سرمایه داری وابسته ۱۳۴
۴-۱ درآمدهای نفتی و رشد سرمایه داری وابسته در ایران ۱۳۴
۴-۲ توسعه صنعتی در جهت رشد سرمایه داری وابسته ۱۳۵
۴-۳ بحران های اقتصادی- اجتماعی ۱۳۷
۵٫ توسعه ی ناموزون ۱۴۰
۵-۱ توسعه یافتگی اقتصادی ۱۴۰
۵-۲ توسعه نیافتگی سیاسی ۱۴۶
۵-۳ توسعه ناموزون و شرایط شکننده ۱۵۰
۶- انقلاب اسلامی و سقوط رژیم پهلوی ۱۵۲
۶-۱ تشدید وابستگی به آمریکا ۱۵۲
۶-۲ وضعیت طبقات و گروه های اجتماعی در آستانه انقلاب اسلامی ۱۵۴
۶-۳ بحران اقتصادی- اجتماعی ۱۵۸
۶-۴ فرجام کار ۱۶۱
نتیجه گیری ۱۶۵