بررسی پدیده حاشیه نشینی، تعارف، عوامل، پیامدها و راهکارها
مقدمه:
پدیده حاشیه نشینی یکی از برجسته ترین جلوه های تحولات اجتماعی و شهری در ایران است که شکل گیری آن با تغییرات جمعیتی، اقتصادی و مهاجرت های داخلی پیوند خورده است. حاشیه نشینی به آن نوع زیست شهری گفته می شود که گروهی از خانوارها در حومه شهرها، غالباً با شرایط نامناسب مسکونی، تجمع کرده و شهرک های غیررسمی یا سکونت گاه های غیرمجاز را ایجاد می کنند. این پدیده در متون شهری با اصطلاحاتی مانند زاغه نشینی، آلونک نشینی یا سکونت گاه غیررسمی هم اشاره شده است. حاشیه نشینی تنها یک محصول دوره معاصر نیست و ریشه های آن را می توان در دوره های گذشته نیز مشاهده کرد، به گونه ای که حتی در کشورهای توسعه یافته نیز نمونه هایی از این نوع سکونت گاه ها وجود دارد، هرچند شیوه های شکل گیری و رفتار کالبدی آن در کشورها متفاوت است.
در ایران، حاشیه نشینی همزمان با رشد شهرنشینی و تغییرات اقتصادی و اجتماعی در دوران معاصر، به یک پدیده گسترده تبدیل شده است. بر اساس پژوهش های انجام شده توسط مرکز مطالعات و تحقیقات معماری و شهرسازی ایران، جمعیت حاشیه نشینی در ۱۰ شهر بزرگ کشور، از جمله تهران، مشهد، شیراز و اهواز، بیش از سه و نیم میلیون نفر تخمین زده شد. این رقم در سال های اخیر با افزایش مهاجرت های روستایی-شهری و فشارهای اقتصادی به طور قابل توجهی افزایش یافته است. پرویز کاظمی، وزیر رفاه در سال ۱۳۸۵، تعداد حاشیه نشینان کل کشور را حدود شش میلیون نفر اعلام کرده بود که نشان دهنده گستردگی و اهمیت این پدیده در بافت جمعیتی ایران است.
پیدایش حاشیه نشینی در ایران، ارتباط مستقیمی با فرآیندهای مهاجرت داخلی دارد. مهاجرت از مناطق روستایی به شهرها عمدتاً به دلیل تفاوت امکانات رفاهی و خدماتی بین روستاها و شهرهای بزرگ شکل گرفته است. نبود فرصت های شغلی، کمبود امکانات آموزشی و خدمات درمانی در مناطق روستایی، و نیز جذب نیروی کار برای فعالیت های اقتصادی شهری، موجب شد جمعیت قابل توجهی به حومه شهرها روی آورد. در نتیجه، حاشیه نشینی به یکی از شاخص ترین نمودهای مهاجرت داخلی در ایران تبدیل شد، مشابه آنچه در بسیاری از کشورهای در حال توسعه دیده می شود.
سکونت گاه های حاشیه ای ایران دارای ویژگی های خاص کالبدی و اجتماعی هستند. این مناطق معمولاً با تراکم بالای جمعیت، ساخت و سازهای غیررسمی، کمبود امکانات عمومی و زیرساخت های محدود مشخص می شوند. وضعیت مسکن در این مناطق غالباً ناکافی و غیرایمن است و به دلیل نبود برنامه ریزی شهری منسجم، خدمات شهری مانند آب، برق، فاضلاب و حمل و نقل عمومی به صورت محدود یا غیررسمی ارائه می شود. علاوه بر آن، حاشیه نشینی با خود چالش های اجتماعی مانند نابرابری اقتصادی، ضعف مشارکت اجتماعی و محدودیت در دسترسی به فرصت های شغلی و آموزشی به همراه دارد.
پدیده حاشیه نشینی در ایران با عوامل متعددی پیوند خورده است. از جمله مهم ترین عوامل می توان به فشار اقتصادی، تفاوت سطح رفاه میان مناطق شهری و روستایی، توسعه نامتوازن شهرها، و مهاجرت های ناشی از کمبود فرصت های شغلی در مناطق روستایی اشاره کرد. علاوه بر این، تغییرات جمعیتی و رشد سریع جمعیت شهری، بدون همزمانی با برنامه ریزی شهری، موجب گسترش سکونت گاه های غیررسمی و افزایش جمعیت حاشیه نشین شده است. پیامدهای این پدیده نیز گسترده و چندجانبه است و شامل فشار بر خدمات شهری، نابرابری در دسترسی به امکانات، و تغییرات در بافت اجتماعی و اقتصادی شهرها می شود.
حاشیه نشینی در ایران، هرچند با ویژگی های خاص خود شکل گرفته، بخشی از روندی جهانی است که در کشورهای در حال توسعه با شدت و گستردگی متفاوت مشاهده می شود. این پدیده نشان دهنده تعامل میان فرآیندهای جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی و نیز تأثیر شرایط محیطی و شهری بر شکل گیری سکونت گاه هاست. بررسی حاشیه نشینی در ایران، تاریخچه آن، عوامل مؤثر بر پیدایش و توسعه، پیامدهای اجتماعی و شهری و راهکارهای مدیریت آن، نمایی از یک واقعیت پیچیده شهری را ارائه می دهد که با تغییرات اقتصادی و مهاجرت در هم تنیده است و جلوه های آن در بافت شهری و زندگی جمعیت ها به وضوح دیده می شود.
