مقاله در مورد کم خونی (آنمی)

مقدمه:
کم خونی یا آنمی اختلالی گسترده در سیستم خونی بدن است که ناشی از کاهش تعداد یا کیفیت گلبول های قرمز خون می باشد. این سلول ها حامل هموگلوبین هستند، پروتئینی که اکسیژن را از ریه ها به بافت ها و سلول های بدن منتقل می کند و در صورت کاهش کارایی یا تعداد آنها، اکسیژن رسانی به سلول ها با اختلال مواجه می شود. برای تولید گلبول های قرمز سالم، بدن به مواد اولیه ای همچون پروتئین، آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک نیاز دارد که در مغز استخوان، کارخانه سازنده گلبول های قرمز، مورد استفاده قرار می گیرند. هر گونه کمبود این مواد یا اختلال در عملکرد مغز استخوان می تواند منجر به شکل گیری کم خونی شود. علاوه بر کمبود مواد مغذی، عوامل دیگری مانند پرکاری طحال، حضور پادزهرهای طبیعی در بدن یا از بین رفتن زودرس گلبول های قرمز نیز می توانند این روند را تسریع کنند. در مواردی که کم خونی ناشی از خونریزی مزمن داخلی یا خارجی باشد، حتی با عملکرد کامل مغز استخوان، جبران کمبود خون ممکن نیست و ذخایر آهن بدن به سرعت مصرف می شوند.

کاهش تعداد گلبول های قرمز و افت سطح هموگلوبین مستقیماً بر میزان اکسیژن منتقل شده به بافت های حساس مانند قلب و مغز تاثیر می گذارد. این امر در زمان فعالیت بدنی شدیدتر می شود، زیرا نیاز به اکسیژن افزایش می یابد و کم خونی می تواند فشار قابل توجهی بر عملکرد اندام ها وارد آورد. ساختارهای حیاتی بدن برای حفظ حیات و عملکرد روزانه نیازمند اکسیژن کافی هستند و هموگلوبین موجود در گلبول های قرمز، وظیفه انتقال این اکسیژن را بر عهده دارد. تولید گلبول های قرمز در مغز استخوان تحت کنترل دقیق و فرآیندهای بازسازی دائمی قرار دارد، به طوری که گلبول های پیر یا آسیب دیده توسط کبد، طحال و غدد لنفاوی شناسایی و تجزیه می شوند و اجزای آنها برای تولید گلبول های جدید مورد استفاده قرار می گیرند. در این فرایند، بخش باقی مانده مواد گلبول های قرمز در کبد تبدیل به صفرا می شود، که بخشی از چرخه طبیعی متابولیسم خون و حفظ تعادل سیستم خونی بدن است.

تشخیص کم خونی از طریق آزمایشات هموگلوبین صورت می گیرد و محدوده طبیعی هموگلوبین در زنان بین ۱۱ تا ۱۵ گرم در هر صد میلی لیتر و در مردان بین ۱۳ تا ۱۷ گرم در هر صد میلی لیتر است. تعداد گلبول های قرمز نیز شاخص مهم دیگری است و در زنان بین دو تا چهار میلیون و در مردان بین چهار تا هشت میلیون در هر میلی متر مکعب خون متغیر است. انواع مختلف کم خونی، بسته به عامل ایجاد کننده و تغییرات اندازه گلبول ها، شناسایی می شوند. شایع ترین نوع کم خونی ناشی از کمبود آهن است که در آن گلبول های قرمز کوچکتر از حد طبیعی هستند. نوع دیگر، ناشی از کمبود ویتامین B12 یا اسید فولیک، باعث بزرگ تر شدن گلبول ها می شود و اصطلاحاً مگالوبلاستیک نامیده می شود. برخی کم خونی ها ژنتیکی یا مادرزادی هستند و پروتئین های موجود در گلبول های قرمز معیوب باعث طول عمر کوتاه تر سلول ها و اختلال در عملکرد آنها می شود.

علائم کم خونی شامل خستگی عمومی، تنگی نفس در زمان فعالیت بدنی، ضربان سریع قلب، سرگیجه، تاری دید و سردرد می شود که شدت آنها با میزان کاهش هموگلوبین ارتباط مستقیم دارد. عوارض طولانی مدت کم خونی، به ویژه در نوع ناشی از کمبود آهن، ممکن است شامل زخم زبان، درد در دهان، زخم گوشه لب ها، شکنندگی ناخن ها، اختلال در بلع و رنگ پریدگی یا زردی پوست باشد. در برخی انواع کم خونی، علائم عصبی مانند بی حسی در اندام ها، افسردگی و اختلال حواس نیز مشاهده می شود. در کم خونی های ناشی از اختلال مغز استخوان، علاوه بر کمبود گلبول های قرمز، ممکن است کاهش سلول های سفید و پلاکت ها نیز رخ دهد که با تب، گلودرد، خون مردگی خود به خودی و خونریزی همراه است.

عوامل ایجاد کننده کم خونی متنوع هستند. کم خونی ناشی از کمبود آهن ممکن است به دلیل کمبود آهن در رژیم غذایی، اختلال در جذب آهن، یا از دست رفتن خون از طریق قاعدگی، معده یا دستگاه گوارش ایجاد شود. در بیماری های مزمن کبدی، قلبی، کلیوی و ریوی، عملکرد مغز استخوان مختل شده و توانایی جبران کمبودها کاهش می یابد. در انواع ژنتیکی مانند تالاسمی، دیواره و غشاء گلبول های قرمز دچار نقص مادرزادی است و این سلول ها زودتر از ۱۲۰ روز طبیعی دچار تجزیه می شوند، بنابراین حتی با وجود آهن کافی، مغز استخوان قادر به جبران کمبودها نیست و سلول های تولید شده نیز در معرض تخریب سریع قرار دارند. در نوع کم خونی مادرزادی دیگر، پروتئین های موجود در گلبول ها معیوب هستند و در شرایط کمبود اکسیژن یا مواجهه با بیماری ها، تغییر شکل داده و منجر به عوارض شدید می شوند. کم خونی در مناطق مختلف جهان با شیوع متفاوت مشاهده می شود و برخی انواع آن در آفریقا و ایران شایع تر هستند و ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و تغذیه ای در شکل گیری آنها نقش دارد.