مقاله هورمون رشد و بیماری های مربوط به آن

مقدمه:
هورمون رشد یا سوماتوتروپین یکی از اساسی ترین هورمون های پپتیدی بدن انسان است که نقش آن فراتر از مفهوم ساده رشد قدی تعریف می شود. این هورمون که در بخش قدامی غده هیپوفیز سنتز و ترشح می گردد، در تنظیم فرآیندهای پیچیده ای مانند متابولیسم پروتئین ها، کربوهیدرات ها، چربی ها و حتی تعادل مواد معدنی بدن دخالت مستقیم دارد. هیپوفیز قدامی به عنوان بزرگ ترین و فعال ترین بخش این غده، حدود هفتاد درصد وزن کل هیپوفیز را تشکیل می دهد و محل تولید چندین هورمون محرک مهم است که هر یک عملکرد غدد درون ریز دیگر را تحت تأثیر قرار می دهند. در این میان، هورمون رشد در کنار پرولاکتین جایگاهی ویژه از نظر فیزیولوژیک و پاتوفیزیولوژیک دارد.

ساختار مولکولی هورمون های قدامی هیپوفیز از یک پیش ساز گلیکوپروتئینی مشترک منشأ می گیرد که با نام پرواوپیوملانوکورتین شناخته می شود. این پیش ساز پروتئینی متشکل از ۲۶۴ اسیدآمینه است و تحت تأثیر هیدرولیزهای آنزیمی به پپتیدهای مختلفی با عملکردهای هورمونی مجزا تبدیل می گردد. فرایند سنتز این ترکیب نه تنها در سلول های قدامی هیپوفیز بلکه در سلول های خاصی از هیپوتالاموس نیز انجام می شود و همین ارتباط ساختاری و عملکردی، محور هیپوتالاموس–هیپوفیز را به یکی از حساس ترین سامانه های تنظیم هورمونی بدن تبدیل کرده است.

ترشح هورمون رشد به صورت ثابت و یکنواخت انجام نمی شود، بلکه الگوی ضربانی دارد و به شدت تحت تأثیر عوامل عصبی، هورمونی و متابولیکی قرار می گیرد. هیپوتالاموس از طریق ترشح هورمون های آزادکننده و مهارکننده، میزان ترشح سوماتوتروپین را کنترل می کند. عواملی مانند غلظت گلوکز خون، اسیدهای آمینه ای نظیر آرژینین، فعالیت بدنی، استرس های فیزیولوژیک و تغییرات هورمونی، هر یک می توانند این چرخه تنظیمی را دستخوش تغییر کنند. به همین دلیل، نوسانات ترشح هورمون رشد اغلب با تغییرات قابل توجه در وضعیت متابولیکی بدن همراه است.

از منظر فیزیولوژیک، هورمون رشد اثرات گسترده ای بر رشد بافت ها و اندام ها دارد، اما این اثرات صرفاً به دوران کودکی محدود نمی شوند. در سطح سلولی، این هورمون با افزایش سنتز پروتئین و کاهش تجزیه آن، تعادل نیتروژن مثبت ایجاد می کند. در متابولیسم کربوهیدرات ها، نقش ضد انسولینی دارد و می تواند سبب افزایش قند خون شود، در حالی که در متابولیسم چربی ها با تحریک لیپولیز، مصرف اسیدهای چرب آزاد را افزایش می دهد. این مجموعه اثرات نشان می دهد که هورمون رشد یکی از تنظیم کننده های اصلی تعادل انرژی در بدن به شمار می رود.

اختلال در ترشح هورمون رشد، چه به صورت کاهش و چه افزایش، پیامدهای بالینی مشخص و گاه شدیدی به همراه دارد. کمبود این هورمون در دوران کودکی منجر به کوتاهی قد و تأخیر در رشد اسکلتی می شود، در حالی که در بزرگسالی می تواند با کاهش توده عضلانی، افزایش چربی بدن و تغییرات متابولیکی همراه باشد. در مقابل، افزایش ترشح هورمون رشد در سنین پایین به بروز ژیگانتیسم و در بزرگسالان به آکرومگالی منجر می گردد که هر دو با تغییرات ساختاری و عملکردی گسترده در بدن همراه هستند. افزون بر این، مصرف خارجی هورمون رشد و ارتباط آن با فعالیت های ورزشی و عوارض عصبی مانند تومور کاذب مغزی، از موضوعات بحث برانگیز و مهم در حوزه پزشکی و داروسازی به شمار می رود.

سنجش آزمایشگاهی هورمون رشد به دلیل ترشح ضربانی آن همواره چالش برانگیز بوده و تفسیر نتایج نیازمند درک دقیق از فیزیولوژی این هورمون و شرایط بالینی فرد است. همین پیچیدگی ها باعث شده است که هورمون رشد نه تنها از دیدگاه بالینی بلکه از منظر بیوشیمی، غدد درون ریز و علوم دارویی نیز اهمیت ویژه ای پیدا کند و بررسی آن به یکی از مباحث محوری در شناخت عملکردهای تنظیمی بدن انسان تبدیل شود.

فهرست مطالب:
دید کلی
نحوه عملکرد هیپوتالاموس و هیپوفیز قدامی
نحوه تنظیم سنتز و ترشح هورمون رشد
اثر غلظت گلوکز در ترشح هورمون رشد
اثر آرژینین در ترشح هورمون رشد
اثر سایر مواد و هورمونها بر ترشح هورمون رشد
خواص فیزیولوژیک و بیوشیمیایی
رشد بدن
متابولیسم پروتئینها
متابولیسم کربوهیدراتها
متابولیسم چربیها
متابولیزم مواد معدنی
بیماریهای ناشی از اختلال در ترشح هورمون رشد
سنجش آزمایشگاهی
علائم کمبود در کودکی و بزرگسالی
بیماری ژیگانتیسم( غول آسائی) کودکی
بعضی از عوارض مصرف هورمون رشد
مغزی( pseudotumor) هورمون رشد و ورزش
هورمون رشد از دیدگاه متخصصان داروسازی