مقاله مشروعیت ولایت فقیه از دیدگاه امام خمینی

این مقاله به بررسی مشروعیت ولایت فقیه در اندیشه امام خمینی می پردازد و رابطه آن با مقبولیت مردمی و گستره اختیارات حکومتی را تحلیل می کند.

مقدمه:
ولایت فقیه به عنوان رکن اساسی و ستون فقرات نظام جمهوری اسلامی ایران، در اندیشه و تئوری سیاسی حضرت امام خمینی (ره) جایگاهی ویژه دارد. این مفهوم نه تنها به عنوان یک نظریه سیاسی بلکه به عنوان یک راهبرد کلان در گفتمان حکومت دینی مطرح می شود که مشروعیت و مقبولیت آن از دیدگاه فقهی و شرعی قابل تحلیل است. از زمان انقلاب اسلامی تاکنون، موضوع ولایت فقیه مورد توجه محققان، سیاستمداران و نهادهای علمی قرار گرفته و بررسی های متنوعی در مورد ماهیت، اختیارات و مشروعیت آن صورت گرفته است. در این مسیر، اندیشه امام خمینی نقطه تمرکز بسیاری از پژوهش ها بوده است، زیرا بنیانگذاری نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه، نه تنها ابتکار دینی بلکه بازتابی از تفسیر دقیق ایشان از منابع اسلامی و فقه شیعه است.

ماهیت جهان بینی توحیدی در اسلام، اساس نظریه ولایت فقیه را شکل می دهد. بر اساس این جهان بینی، خداوند خالق و قادر مطلق است و تمامی موجودات از او اثر می پذیرند و هیچ موجود مستقلی در اداره جهان نقش ندارد. امام خمینی بر این باور بود که شناخت حقیقت هستی و اداره جامعه بدون ارتباط با اراده الهی ممکن نیست و بنابراین، حاکمیت خداوند بر جهان، محور و نقطه مرکزی هر نظام سیاسی اسلامی است. در گفتمان امام خمینی، ولایت فقیه بازتاب عملی این حاکمیت الهی است، زیرا فقیه جامع الشرایط به عنوان نماینده خداوند در اداره امور جامعه عمل می کند و با رعایت موازین فقهی و اصول شرعی، می تواند عدالت و امنیت اجتماعی را برقرار سازد.

مطالعه دستگاه رهبری در اندیشه متفکران غرب نشان می دهد که از سقراط و افلاطون تا کارل مارکس و جان لاک، هر یک با رویکردی متفاوت به مفهوم حکومت و مشروعیت پرداختند. سقراط و افلاطون بر نقش حکیمان و فیلسوفان در مدیریت جامعه تأکید داشتند، ارسطو مفهوم حکومت قانون مدار و رعایت مصالح عمومی را مطرح نمود، و مارکس گذار تاریخی بشر به سوسیالیسم بدون حاکمیت زور و اجبار را پیش بینی کرد. امام خمینی با بهره گیری از این نگاه ها و در عین حال با اتکا به منابع دینی، نظریه ای متفاوت ارائه کرد که مشروعیت حاکمیت را همزمان با مشروعیت فقهی و مقبولیت مردمی پیوند می دهد.

در اندیشه امام خمینی، مشروعیت ولایت فقیه تنها بر اساس استنباط فقهی و احکام شرعی قابل تحقق است. این مشروعیت مستلزم آن است که فقیه بتواند با قدرت استنباط و تفسیر صحیح از منابع اسلامی، احکام دینی را در قالب مقررات حکومتی اعمال کند و گستره اختیاراتش با اصول اسلام هماهنگ باشد. همچنین، مقبولیت مردمی به عنوان شرط تحقق این مشروعیت، نقش تعیین کننده ای دارد؛ زیرا مردم با پذیرش و حمایت از حاکمیت، زمینه اجرای عدالت و امنیت را فراهم می کنند و مشروعیت ولایت فقیه را تقویت می نمایند.

تحلیل گستره اختیارات حکومتی و نقش قانونی ولایت فقیه، بخش دیگری از اهمیت این نظریه است. در نگاه امام خمینی، ولایت فقیه نه تنها وظایف محدود حکومتی ندارد بلکه با اختیارات گسترده و مشروع، مسئولیت اجرای عدالت، حفظ امنیت و مدیریت امور جامعه اسلامی را بر عهده دارد. این اختیارات در چارچوب فقه شیعه تعریف شده و محدود به مواردی نیست که صرفاً به نظر شخصی فقیه بستگی داشته باشد.

مشروعیت ولایت فقیه در اندیشه امام خمینی ترکیبی است از حقانیت فقهی، مقبولیت مردمی و گستره اختیارات حکومتی. این نظریه، با ایجاد توازن میان منابع شرعی و نیازهای اجتماعی، زمینه تداوم و ثبات نظام جمهوری اسلامی را فراهم می آورد و امکان اداره جامعه بر اساس عدالت و موازین اسلامی را تضمین می کند. بررسی عمیق این موضوع نه تنها فهم نظام سیاسی ایران را تسهیل می کند بلکه جایگاه نظریه ولایت فقیه را در گفتمان سیاسی معاصر مشخص می سازد و ماهیت مشروعیت حاکمیت دینی را روشن می نماید.

فهرست مطالب
ماهیت جهان بینی توحیدی در دیدگاه متفکران مسیحی و امام خمینی
دستگاه رهبری در دیدگاه متفکران غرب و امام خمینی
گفتمان رهبری در اسلام، خلافت، سلطنت، امامت
طبقه بندی نظریات مختلف در مورد ولایت فقیه
سیری در تکوین اندیشه های امام خمینی
مشروعیت و مقبولیت و گستره اختیارات و لایت از دیدگاه امام خمینی
نتیجه گیری
منابع

منابع:
۱- امام خمینی روح ا… ولایت فقیه (حکومت اسلامی) ناشر مؤسسه تنظیم و نشر و نثر آثار امام خمینی چ ۱۱ بهار ۱۳۸۱
۲- کواکبیان، مصطفی مبانی مشروعیت در نظام ولایت فقیه انتشارات مؤسسه چاپ و نشر عروج بهار ۱۳۸۱
۳- لمبتون، آن.کی.اس دولت و حکومت در اسلام ترجمه سیدعباس صالحی، محمدمهدی فقیهی انتشارات عروج پائیز ۱۳۷۴
۴- کدیور، محسن، نظرهای دولت در فقه شیعه، اندیشه مبانی سیاسی در اسلام نشر ی سال ۱۳۷۶
۵- اکبری معلم علی مشروعیت و مقبولیت ولایت فقیه از دیدگاه امام خمینی مؤسسه آموزش عالی باقرالعلوم اردیبهشت ۱۳۸۳
۶- خمینی روح ا… شؤون و اختیارات ولایت فقیه ترجمه مبحث ولایت فقیه از کتاب «البیع» چ ۲ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ ۱۳۷۹
۷- دهشیری محمدرضا درآمدی بر نظریه های سیاسی امام خمینی چ۲ مرکز اسناد انقلاب اسلامی ۱۳۸۰
۸- گونه شناسی بحرانها و راهبردهای مقابله با آنها معاونت سیاسی نمایندگی ولایت فقیه در نیروی بسیج، سال ۱۳۸۲
۹- توحدی علی اصغر قرائت امام خمینی از سیاست؛ ویراستار لیلا مرادی، پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بهار ۱۳۸۱
۱۰- عالم عبدالرحمن بنیادهای علم سیاست، نشر نی چ ۱۰ ۱۳۸۲
۱۱- مورتامس، آرمانشهر- مترجم نادر افشار نادری، داریوش آشوری انتشارات خوارزمی چ ۲ ۱۳۷۲
۱۲- عنایت حمید، بنیادهای سیاسی در غرب، تهران انتشار زمستان، بهار ۱۳۸۱
۱۳- طاهری، ابوالقاسم. تاریخ اندیشه های سیاسی در غرب چ۵؛ نشر قومس ۱۳۸۲