مقاله مدیریت بحران در سازمان های پیچیده

مقدمه:
بحران پدیده ای ناگهانی و در عین حال تکرارشونده در تاریخ حیات اجتماعی انسان است که همواره در اشکال گوناگون اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و سازمانی ظهور یافته است. هرچند پیشرفت های فناورانه، توسعه ساختارهای مدیریتی و گسترش دانش تخصصی، توانایی بشر را در کنترل محیط افزایش داده اند، اما واقعیت آن است که با افزایش پیچیدگی سیستم ها، دامنه و شدت بحران ها نه تنها کاهش نیافته بلکه در بسیاری از موارد گسترده تر و عمیق تر شده است. سازمان های امروزی در بستری فعالیت می کنند که مملو از عدم قطعیت، تغییرات سریع و فشارهای چندلایه است؛ شرایطی که زمینه بروز بحران را به بخشی جدایی ناپذیر از ماهیت آنها تبدیل کرده است.

پیچیده تر شدن سازمان ها، توسعه شبکه های ارتباطی، وابستگی متقابل واحدها و تسریع جریان اطلاعات، باعث شده است که اختلال در یک بخش، به سرعت کل سیستم را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین ساختاری، بحران دیگر یک رخداد استثنایی محسوب نمی شود، بلکه حالتی بالقوه است که همواره امکان بالفعل شدن دارد. افزایش مقیاس فعالیت های اقتصادی، گسترش تعاملات بین المللی و رشد نهادهای اجتماعی و بازرگانی، موجب شده است که بسیاری از بحران ها ماهیتی نهادی پیدا کنند و به درون ساختار سازمان ها نفوذ یابند. از این منظر، بحران نه صرفاً نتیجه عوامل بیرونی، بلکه محصول تعامل پیچیده عناصر درونی و محیطی است.

برداشت رایج در برخی دوره ها این بوده است که بحران های سازمانی و صنعتی بیشتر مختص جوامع صنعتی پیشرفته هستند، اما تجربه نشان داده است که سازمان ها در جوامع در حال توسعه نیز به واسطه قرار گرفتن در مرحله گذار، با طیفی از بحران های ساختاری و عملکردی مواجه اند. انتخاب فناوری، انتقال دانش، توسعه زیرساخت ها و ناپایداری محیط اقتصادی، شرایطی را ایجاد می کند که سازمان ها را در معرض شوک های پیش بینی نشده قرار می دهد. در چنین فضایی، بی توجهی به پیامدهای بحران، می تواند خساراتی ایجاد کند که جبران آن در کوتاه مدت یا حتی بلندمدت ممکن نباشد.

برای فهم دقیق بحران، لازم است آن را در چارچوب یک سیستم مورد بررسی قرار داد. بحران زمانی شکل می گیرد که تعادل میان اجزای متغیر سیستم برهم بخورد و روابط کنش و واکنش از حدود قابل کنترل خارج شود. در این وضعیت، نظم موجود مختل می شود و پایداری سیستم با تهدید جدی مواجه می گردد. بحران می تواند ناشی از اختلال درونی باشد یا در اثر فشارهای بیرونی ایجاد شود، اما در هر دو حالت، پیامد آن تغییر ناگهانی در وضعیت سیستم است. شدت و ضعف بحران به میزان آسیب پذیری اجزای سیستم، عوامل تشدیدکننده و ظرفیت های مهارکننده آن بستگی دارد.

مدیریت بحران در سازمان های پیچیده، مستلزم رویکردی سیستماتیک و مبتنی بر شناخت دقیق ساختار و رفتار سیستم است. در شرایط بحرانی، محدودیت زمان، عنصر غافل گیری و تهدیدهای هم زمان، امکان اتکا به روش های آزمون و خطا را از بین می برد. تصمیم گیری ها باید بر پایه اطلاعات معتبر، تحلیل سریع و درک روابط درونی سیستم انجام شود. ناتوانی در تشخیص بخش های آسیب پذیر سازمان، می تواند موجب گسترش بحران و انتقال آن به حوزه های دیگر شود.

در سازمان های پیچیده، بحران اغلب تحت تأثیر مجموعه ای از فشارهای هم زمان شکل می گیرد. فشارهای زیستی ناشی از آلودگی و تخریب محیط، فشارهای اجتماعی حاصل از افزایش انتظارات و واکنش های زنجیره ای، فشارهای اطلاعاتی ناشی از انفجار داده ها و نیاز به پردازش سریع، فشارهای سیاسی مرتبط با گسترش نظارت ها و قوانین، و فشار افکار عمومی که به واسطه رسانه ها تشدید می شود، همگی بر شکنندگی ساختار سازمانی می افزایند. این فشارها در کنار مشکلات اقتصادی، کمبود منابع، نوسانات مالی و مسائل روانی، شرایطی را ایجاد می کنند که مدیریت سازمان را به چالشی پیچیده تبدیل می نماید.

شناخت بحران به معنای درک موقعیتی است که در آن اهداف اساسی سازمان به خطر افتاده، فرصت تصمیم گیری محدود شده و رویدادها به صورت غیرمنتظره رخ داده اند. در چنین شرایطی، الگوهای معمول واکنش کارایی خود را از دست می دهند و سازمان ناچار است در زمانی کوتاه، تصمیم هایی با پیامدهای گسترده اتخاذ کند. هرچه ساختار اطلاعاتی منسجم تر و توان تحلیل سریع تر باشد، امکان کنترل پیامدهای بحران افزایش می یابد. از این رو، مدیریت بحران در سازمان های پیچیده نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برخاسته از ماهیت متغیر و پرریسک محیط سازمانی است.

فهرست مطالب
مقدمه ۱
بحران چیست؟ ۲
تعریف بحران ۳
بحران در سازمان ۴
شناخت بحران ۶
خصوصیات بحران ۹
مکعب بحران ۱۱
مفهوم بحران ۱۲
اثرات جانبی مثبت بحران ۱۳
بحرانهای حاد و مزمن ۱۴
ویژگی مشترک بحرانها ۱۶
مدیریت بحران چیست؟ ۱۷
روش شناسی مدیریت بحران ۱۸
برنامه مدیریت بحران ۱۸
اجزای برنامه مدیریت بحران ۲۰
تهیه برنامه مدیریت بحران ۲۱
گروه مدیریت بحران ۲۲
اولویت بندی بحران ۲۳
وظایف مدیریت بحران ۲۳
مدیر بحران و هفت نکته کلیدی ۲۴
مدیر بحران و رسانه ها ۲۵
مدیریت بحران و راهبردهای ارتباطات ۲۶
سایر موارد مربوط به مدیریت بحران ۲۸
چگونگی رویارویی و مقابله با بحران ۲۹
خصوصیت اعضای ستاد مبارزه با بحران ۳۰
طرحی برای کنترل مکانیکی بحران ۳۱
هزینه بحران ۳۲
شناسایی افراد مربوط به سازمان و نیازهای مختلفشان ۳۳
مسئولیت ها را دقیقاً مشخص کنید ۳۳
توجه به جزئیات و مطالب نوشته شده ۳۴
ارزیابی ۳۵
تصمیم گیری ۳۵
نتیجه گیری ۳۵
منابع ۴۰