مقاله شیعه و گفتمان تجدد خواهی در دیدگاه امام خمینی

چکیده
این مقاله به بررسی گفتمان تجددخواهی در دیدگاه شیعه از منظر امام خمینی می پردازد. تجدد اسلامی در نگاه ایشان با محوریت آزادی، تقدم مردم بر دولت، گسست از حافظه جمعی سنت، نفی گذشته گرایی و مرجعیت مطلق متقدمان، و شکل گیری مفهومی نوین از دولت اسلامی تحلیل می شود. مقاله با استفاده از سخنان و نوشته های امام خمینی، مختصات تجدد اسلامی را روشن ساخته و نشان می دهد که چگونه آموزه های شیعی می توانند با مفاهیم نوین و دگرگونی اجتماعی پیوند یابند.

مقدمه
مطالعه و تحلیل شیعه و مقوله تجددخواهی همواره از موضوعات پیچیده و در عین حال حیاتی در فهم تحولات اجتماعی و دینی ایران و جهان اسلام بوده است. در این مسیر، اندیشه های امام خمینی (ره) به دلیل جامعیت، عمق فکری و تطبیق آن با شرایط معاصر، به عنوان یکی از منابع اصلی و قابل اعتماد مطرح می شود. بررسی گفتمان تجدد اسلامی در دیدگاه ایشان، نه تنها نشان دهنده توانایی بازاندیشی در سنت شیعی است، بلکه تصویری روشن از چگونگی مواجهه با مفاهیم نوین در جامعه اسلامی ارائه می دهد.

امام خمینی تجدد اسلامی را نه صرفاً به معنای وارد کردن علوم و فناوری غربی، بلکه به عنوان فرآیندی فکری و اجتماعی تعریف می کند که می تواند آموزه های دینی را با شرایط نوین همسو کند. در این چارچوب، آزادی اسلامی یکی از بنیان های اصلی تجددخواهی است. آزادی در نظر امام خمینی نه آزادی بدون قید و بند، بلکه آزادی در چهارچوب مبانی دینی و اخلاقی است که فرد و جامعه را قادر می سازد تا تصمیم های خود را بر پایه اصول اسلامی اتخاذ کنند و از تنگنای محدودیت های سنتی و فکری رها شوند. این نگاه به آزادی، تفاوت اساسی میان تجدد اسلامی و تجدد غربی را نمایان می سازد و نشان می دهد که تحول و نوگرایی در جامعه دینی می تواند با پایبندی به ارزش های مذهبی هم زیستی داشته باشد.

یکی دیگر از ویژگی های برجسته تجدد اسلامی در دیدگاه امام خمینی، تقدم مردم و جامعه بر دولت است. ایشان باور داشتند که هر گونه مشروعیت سیاسی باید از پذیرش و مشارکت مردم ناشی شود و دولت تنها زمانی قادر است به اهداف خود دست یابد که خواست و اراده جامعه را مد نظر قرار دهد. این دیدگاه، بر خلاف بسیاری از نظام های سنتی و گذشته گرا، نقشی فعال برای مردم قائل می شود و مشارکت اجتماعی را به عنوان شرط اساسی حاکمیت مشروع معرفی می کند.

تجدد اسلامی در نگاه امام خمینی همچنین بر گسست از حافظه جمعی سنت و نفی گذشته گرایی تأکید دارد. حافظه جمعی سنت، اگرچه نقش مهمی در حفظ هویت فرهنگی و دینی دارد، اما می تواند مانع پذیرش تغییرات و نوآوری شود. امام خمینی با بازنگری در سنت ها، بر این باور بود که جامعه باید قادر باشد از تجربه های گذشته بهره مند شود، اما نباید در بند آنها گرفتار شود. این رویکرد امکان شکل گیری مفاهیم نوین سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را فراهم می آورد و زمینه ایجاد دولت اسلامی متناسب با شرایط روز را ایجاد می کند.

یکی از دستاوردهای این گفتمان، ظهور مفهوم جدیدی از دولت اسلامی است. دولت در نگاه امام خمینی نه صرفاً مجموعه ای از نهادهای حکومتی، بلکه نهادی است که باید هم راستا با ارزش های دینی و اراده مردم عمل کند. این نوع نگرش، بازتعریفی از قدرت سیاسی ارائه می دهد که بر پایه اصول اسلامی و مشارکت اجتماعی بنا شده است و توانایی پاسخگویی به نیازهای نوین جامعه را دارد.

بررسی گفتمان تجددخواهی در شیعه و دیدگاه امام خمینی نشان می دهد که امکان تلفیق ارزش های سنتی با تحولات نوین وجود دارد و این تلفیق می تواند مسیر توسعه فکری، اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی را روشن سازد. تجدد اسلامی در این نگاه، نه نوعی تقلید صرف از مدل های غربی، بلکه فرآیندی پویا برای بازخوانی، اصلاح و به روزآوری اندیشه ها و نهادهاست که با حفظ ریشه های دینی، قابلیت شکل دهی به جامعه ای متجدد و در عین حال دینی را دارد.

فهرست مطالب
مقدمه
امام خمینی (ره) گفتمان تجدد اسلامی
مختصات تجدد اسلامی
۱-  آزادی اسلامی
۲-  تقدم مردم و جامعه بر دولت
۳-  توان گسست از حافظه جمعی سنت
۴-  نفی گذشته گرایی و مرجعیت مطلق متقدمان
۵-  ظهور مفهوم جدیدی از دولت اسلامی
منابع و پی نوشتها