تحقیق ریشه یابی علل عقب ماندگی در ایران

مقدمه:
بحث عقب ماندگی ایران را نمی توان تنها به یک دوره تاریخی یا یک عامل مشخص فروکاست. این مفهوم، حاصل لایه های درهم تنیده ای از سیاست، فرهنگ، علم، ساختار قدرت و شیوه اندیشیدن است که در طول قرن ها شکل گرفته و به تدریج تثبیت شده است. هر بار که سخن از عقب ماندگی به میان می آید، ذهن بسیاری به سمت شکست های نظامی، فشار قدرت های خارجی یا ضعف های اقتصادی می رود، اما در پس این نمودهای بیرونی، مسئله ای عمیق تر وجود دارد: خاموش شدن تدریجی چراغ علم و عقلانیت در بستر تاریخ.

ایران در دوره هایی از تاریخ، یکی از مراکز اصلی تولید علم و اندیشه بوده است. نام های بزرگ در پزشکی، ریاضیات، نجوم، فلسفه و علوم طبیعی گواه این دوران هستند. اما این جریان پویا و زاینده، در مقاطعی متوقف شد و به رکودی طولانی انجامید. پرسش اصلی اینجاست که چرا جامعه ای که زمانی خاستگاه اندیشه و نوآوری بود، وارد مسیری شد که در آن تولید علم به حاشیه رانده شد و جای خود را به تکرار، تقلید و جمود داد.

خاموش شدن چراغ علم به معنای تعطیل شدن رسمی دانش نیست، بلکه به معنای از دست رفتن روح پرسشگری است. زمانی که پرسیدن خطرناک می شود، اندیشیدن محدود می گردد و نقد به عنوان تهدید تلقی می شود، علم به تدریج از درون تهی می گردد. در ایران، همانند بسیاری از سرزمین های حوزه تمدن اسلامی، افول علمی نه به صورت ناگهانی بلکه به شکل تدریجی رخ داد. عواملی چون قدرت گرفتن نهادهای سنت گرا، بی اعتمادی به عقل مستقل، و اولویت یافتن حفظ نظم موجود بر نوآوری، زمینه ساز این افول شدند.

یکی از ساده انگارانه ترین توضیح ها برای عقب ماندگی، نسبت دادن آن به حملات خارجی است؛ از هجوم اعراب گرفته تا یورش مغولان. بدون تردید این رویدادها ضربه های سنگینی به ساختارهای اجتماعی و علمی وارد کردند، اما مسئله در اینجاست که نشانه های رکود علمی، پیش از بسیاری از این تهاجمات آغاز شده بود. اگر جامعه ای از درون زنده و پویا باشد، حتی در برابر ضربات بیرونی نیز توان بازسازی دارد. مشکل زمانی آغاز می شود که فرسایش از درون شکل گرفته باشد.

در دوره ای که به عنوان عصر طلایی تمدن اسلامی شناخته می شود، علم و فلسفه در کنار دین حضور داشتند. دانشمندان مسلمان در بغداد، بخارا، نیشابور و اندلس، آثار یونانی، ایرانی و هندی را ترجمه کردند و بر پایه آنها نظریه پردازی های تازه ای شکل دادند. اما همین فضا، به تدریج جای خود را به بدگمانی نسبت به فلسفه و علوم غیر دینی داد. تعقل به عنوان امری مشکوک معرفی شد و اندیشه مستقل در معرض اتهام قرار گرفت. این تغییر نگرش، ضربه ای اساسی به بنیان علمی جامعه وارد کرد.

در ایران نیز این روند بازتاب یافت. نظام آموزشی به سمت حفظ متون و تکرار آموزه های گذشته حرکت کرد و نوآوری جای خود را به شرح و حاشیه نویسی داد. مدرسه به جای آنکه محل تولید اندیشه باشد، به محلی برای انتقال محفوظات تبدیل شد. در چنین فضایی، علم دیگر ابزاری برای کشف و تغییر جهان نبود، بلکه به وسیله ای برای تثبیت وضع موجود بدل شد. همین مسئله باعث شد فاصله ایران با جوامعی که به سمت خردگرایی و تجربه گرایی حرکت کرده بودند، به تدریج افزایش یابد.

هم زمان، ساختار سیاسی نیز نقشی تعیین کننده داشت. حکومت هایی که مشروعیت خود را در ثبات و اطاعت می دیدند، نسبت به اندیشه انتقادی حساس بودند. اندیشه ای که پرسش می کند، مرزها را می سنجد و قدرت را نقد می کند، با نظم استبدادی سازگار نیست. بنابراین سرکوب نرم یا سخت اندیشه، به یکی از ابزارهای حفظ قدرت تبدیل شد. نتیجه آن، جامعه ای بود که در آن سکوت امن تر از پرسش و تقلید کم خطرتر از نوآوری تلقی می شد.

از سوی دیگر، شرایط اقتصادی و جغرافیایی نیز بی تأثیر نبودند. مسیرهای تجاری که زمانی از ایران عبور می کردند، به تدریج تغییر یافتند و اهمیت استراتژیک برخی مناطق کاهش پیدا کرد. با کاهش رونق اقتصادی، سرمایه گذاری در علم و آموزش نیز افت کرد. فقر مادی، فقر فکری را تشدید کرد و چرخه ای شکل گرفت که در آن نبود اندیشه نو، مانع پیشرفت می شد و نبود پیشرفت، اندیشه را بیش از پیش به حاشیه می راند.

در قرن نوزدهم، زمانی که اروپا با شتاب در مسیر صنعت، علم و تکنولوژی پیش می رفت، ایران تازه به این واقعیت پی برد که فاصله ای عمیق شکل گرفته است. مواجهه با قدرت های مدرن، نوعی شوک تاریخی ایجاد کرد؛ شوکی که ریشه آن نه فقط در عقب افتادگی نظامی یا صنعتی، بلکه در قرن ها رکود فکری و نهادی نهفته بود. این عقب ماندگی، محصول یک خطای واحد یا یک دوره خاص نیست، بلکه نتیجه انباشته شدن تصمیم ها، باورها و ساختارهایی است که به تدریج راه رشد را مسدود کرده اند.

فهرست مطالب
خاموش شدن چراغ علم ۲
نحوه ی پیدایش وخصوصیات عصرطلایی رونق علمی تمدن اسلامی ۱۰
زمینه های پیدایش افول عصر طلایی اسلام ۱۶
سرآغاز انحطاط وافول عصر طلایی ۲۵
آغاز افول جریان عقل گرایی در ایران ۲۸
ادامه ی خاموشی چراغ علم تا اواسط قرن نوزدهم ۳۲
جمع بندی ونتیجه گیری ۳۵
خلاصه ای از فصل ششم: شرق و غرب :تماس یا تقابل ۴۱
موقعیت اقلیمی اروپا و تاثیرات آن برروابط شرق و غرب ۴۳
موفقیت اروپاییان در دریا ۴۶
جنگ های صلیبی، نخستین دور رویارویی های بین اسلام واروپا ۵۱
تاثیرات بلندمدت هجوم صلیبیون بر شرق ۵۶
چگونگی وعلل مسلط شدن اروپاییان بر دریا در طول قرون وسطی ۶۰
جمع بندی ونتیجه گیری ۷۴