مقاله آموزش به کمک روش های تغییر رفتار
مقدمه:
آموزش به عنوان یکی از بنیادی ترین فرایندهای انسانی، همواره با مسئله رفتار گره خورده است. یادگیری، انتقال دانش یا کسب مهارت، بدون تغییر در الگوهای رفتاری معنا پیدا نمی کند. در همین چارچوب، روش های تغییر رفتار به تدریج جایگاه ویژه ای در نظریه های آموزشی و روان شناسی تربیتی پیدا کرده اند. این روش ها بر پایه اصول یادگیری بنا شده اند و رفتار را نه به عنوان پدیده ای ایستا، بلکه به مثابه امری قابل مشاهده، قابل اندازه گیری و قابل تغییر در نظر می گیرند. چنین نگاهی، آموزش را از سطح انتقال مفاهیم ذهنی فراتر می برد و آن را به عرصه ای عملی و عینی پیوند می زند.
تغییر رفتار به کاربرد نظام مند مجموعه ای از اصول و فنون یادگیری اطلاق می شود که هدف آن اصلاح رفتار فرد است. در این رویکرد، هم ایجاد و افزایش رفتارهای مطلوب مورد توجه قرار می گیرد و هم کاهش یا حذف رفتارهای نامطلوب. رفتار، در این معنا، محصول تعامل فرد با محیط تلقی می شود و نه نتیجه ویژگی های ثابت یا تغییرناپذیر. همین برداشت، امکان مداخله های آموزشی مبتنی بر مشاهده، ثبت و تحلیل رفتار را فراهم می کند و آموزش را به فرایندی پویا و قابل تنظیم تبدیل می سازد.
روش های تغییر رفتار اغلب در کنار رفتاردرمانی مطرح می شوند، زیرا هر دو بر اصول مشترک روان شناختی استوارند. با این حال، تفاوت در هدف گذاری این دو حوزه قابل توجه است. رفتاردرمانی بیشتر بر درمان اختلالات رفتاری در بیماران روانی تمرکز دارد، در حالی که تغییر رفتار عمدتاً در حوزه آموزش مهارت های تحصیلی، اجتماعی و سازگاری رفتاری کاربرد پیدا می کند. این تمایز، سبب شده است که روش های تغییر رفتار به صورت گسترده در محیط های آموزشی، مدارس و نظام های تربیتی مورد توجه قرار گیرند.
فرض بنیادی روش های تغییر رفتار این است که رفتارهای بهنجار و نابهنجار، هر دو از اصول روان شناختی مشابهی پیروی می کنند. بر این اساس، تفاوت میان رفتار مطلوب و نامطلوب، نه در ماهیت یادگیری، بلکه در الگوی تقویت، شرایط محیطی و پیامدهای رفتار نهفته است. این دیدگاه، رفتار را از حوزه قضاوت های اخلاقی یا ارزشی جدا می کند و آن را در چارچوب قوانین یادگیری مورد بررسی قرار می دهد. نتیجه چنین نگرشی، تمرکز بر فرایندها به جای برچسب زنی هاست.
در آموزش مبتنی بر تغییر رفتار، برنامه ریزی نقش محوری دارد. تعیین هدف های رفتاری مشخص، شناسایی وضعیت فعلی رفتار و ترسیم خط پایه، از جمله گام هایی هستند که امکان بررسی دقیق تغییرات را فراهم می کنند. رفتار، تنها زمانی قابل اصلاح تلقی می شود که بتوان آن را به صورت عینی مشاهده و ثبت کرد. این تأکید بر اندازه گیری، آموزش را از حالت کلی و انتزاعی خارج می کند و آن را به فرایندی مبتنی بر شواهد تبدیل می سازد.
انتخاب روش تغییر رفتار، وابسته به نوع رفتار، شرایط محیطی و پیامدهای آن است. روش های افزایش رفتار مانند تقویت مثبت و منفی، بر افزایش فراوانی رفتارهای مطلوب تمرکز دارند. در مقابل، روش های ایجاد رفتارهای تازه از طریق مشاهده، سرمشق گیری، شکل دهی و زنجیره سازی، به گسترش دامنه رفتارهای آموخته شده می پردازند. این فنون نشان می دهند که یادگیری رفتاری، اغلب به صورت تدریجی و مرحله به مرحله شکل می گیرد و نیازمند سازمان دهی دقیق محرک ها و پیامدهاست.
در کنار افزایش رفتار، کاهش رفتارهای نامطلوب نیز بخش مهمی از آموزش مبتنی بر تغییر رفتار را تشکیل می دهد. روش های مثبت کاهش رفتار، مانند تقویت رفتارهای ناهمساز یا رفتارهای با فراوانی کم، بر جایگزینی الگوهای رفتاری تمرکز دارند. در مقابل، روش های منفی مانند خاموشی، محروم سازی از تقویت یا جریمه، به پیامدهای رفتار توجه می کنند. بررسی این روش ها نشان می دهد که کنترل رفتار همواره در تعامل میان محرک های پیشایندی، پیامدی و نمادی شکل می گیرد.
فهرست مطالب:
آموزش به کمک روشهای تغییر رفتار
برنامه تغییر رفتار
تعیین هدف
تعیین وضع فعلی رفتار و رسم خط پایه
انتخاب روش تغییر رفتار
انتخاب وابستگی های رفتار
روشهای افزایش رفتار
تقویت مثبت
تقویت منفی
روشهای ایجاد رفتار های تازه
یاد گیری از راه مشاهده یا سر مشق گیری
تقویت تفکیکی و شکل دهی رفتار
زنجیره کردن رفتار
کنترل محرکی
نظام های کنترل رفتار
کنترل محرک های پیشایندی
کنترل محرک های پیامدی
کنترل نمادی
زنجیره کردن وارونه
روشهای نگهداری رفتار
روشهای کاهش دادن رفتار های نا مطلوب
روشهای مثبت کاهش رفتار
تقویت رفتار های دارای فراوانی کم
تقویت رفتار های دیگر
تقویت رفتار های نا همساز
سیری
روشهای منفی کاهش رفتار
خاموشی
محروم کردن از تقویت
جریمه کردن
روش جبران کردن
تنبیه
مشکلات ناشی از تنبیه
منابع
