بررسی عوامل موثر بر شکل گیری هویت اجتماعی دانش آموزان متوسطه

مقدمه
هویت اجتماعی به عنوان مجموعه ای از ویژگی ها و خصوصیات فردی که در تعامل با جامعه شکل می گیرد، یکی از محورهای اساسی در فهم رفتار و گرایش های نوجوانان است. دانش آموزان دوره متوسطه در مرحله ای از زندگی قرار دارند که تغییرات جسمی، روانی و اجتماعی، آنها را با چالش های متعددی مواجه می کند و این چالش ها در شکل گیری هویت اجتماعی آنان نقش مهمی ایفا می کند. در این مقطع، عوامل متنوعی همچون خانواده، مدرسه، گروه همسالان و محیط اجتماعی اطراف، الگوهای رفتاری و ارزش های فرد را تحت تأثیر قرار می دهند و چارچوب های رفتاری و اعتقادی آنان را مشخص می کنند.

با توجه به تغییرات سریع اجتماعی و فرهنگی در جوامع شهری و توسعه شبکه های ارتباطی و رسانه ای، نسل فعلی دانش آموزان با ویژگی هایی متفاوت از نسل های گذشته مواجه است. این تفاوت ها، به ویژه در نگرش ها، ارزش ها و میزان پذیرش هنجارهای گروهی، نمود پیدا می کند. در شرایطی که ارتباط با همسالان و فضای مدرسه از اهمیت بالایی برخوردار است، همزمان هنجارها و ارزش های خانوادگی و ملی نیز بر رفتار و تصمیم گیری های آنان اثرگذار می باشد. بنابراین، شناسایی و بررسی عوامل متعددی که هویت اجتماعی دانش آموزان را شکل می دهند، امری حیاتی و اساسی به نظر می رسد.

تحقیقات انجام شده در زمینه هویت اجتماعی نشان می دهد که جنبه های دینی، خانوادگی و ملی، ساختار هویت دانش آموزان را به صورت مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر قرار می دهند. میزان درونی شدن ارزش ها، هماهنگی ارزش های گروهی، رضایت از خود و تایید دیگران، از جمله متغیرهایی هستند که در شکل گیری نگرش ها و رفتارهای اجتماعی نقش دارند. علاوه بر این، پایگاه اقتصادی- اجتماعی خانواده و جنسیت دانش آموزان نیز می تواند در تعیین جهت گیری ها و نوع ارتباط آنان با گروه های اجتماعی اثرگذار باشد. تفاوت های جزئی میان دختران و پسران در تجربه هویت دینی یا خانوادگی، نمونه ای از این تأثیرات است که در مطالعات میدانی مشاهده شده است.

پژوهش حاضر، با بهره گیری از شیوه پیمایشی و ابزار پرسشنامه، به بررسی گسترده دانش آموزان متوسطه شهر نیشابور پرداخته است. جامعه آماری شامل کلیه دانش آموزان پایه اول تا سوم متوسطه و حجم نمونه ۳۷۵ نفر می باشد که به تفکیک جنس، پایه تحصیلی و رشته تحصیلی انتخاب شده اند. نتایج اولیه نشان داده است که متغیرهای رضایت از خود، درونی شدن ارزش ها، هماهنگی ارزش های گروهی و تایید دیگران با ابعاد مختلف هویت اجتماعی رابطه مثبت دارند، در حالی که پایگاه اقتصادی- اجتماعی با برخی ابعاد هویت، از جمله هویت ملی، رابطه معکوس و با هویت خانوادگی رابطه مثبت دارد.

دوره متوسطه، به دلیل تحولات روانی و اجتماعی ویژه ای که دانش آموزان تجربه می کنند، نقطه ای حساس در شکل گیری هویت اجتماعی آنان محسوب می شود. تأثیر تعامل با گروه های همسال، میزان پذیرش هنجارهای جمعی، تجربه موفقیت ها و شکست ها و شکل گیری نگرش های فردی، همگی در چارچوب هویت اجتماعی تجمیع می شوند. این عوامل، رفتارهای فرد را در محیط مدرسه، خانه و اجتماع مشخص می کنند و الگوهای تداوم یا تغییر هویت را تعیین می نمایند.

با تمرکز بر جنبه های دینی، خانوادگی و ملی، می توان تصویر واضح تری از عناصر شکل دهنده هویت اجتماعی دانش آموزان ترسیم کرد. ارزش های درونی شده و هماهنگی با ارزش های گروهی، میزان رضایت فرد از خود و توجه به تایید دیگران، مولفه هایی هستند که نقش مستقیم و مؤثری در ثبات یا تغییر الگوهای هویتی دارند. در این میان، پایگاه اقتصادی- اجتماعی خانواده و جنسیت نیز به عنوان شاخص های محیطی و فردی، مسیرهای شکل گیری هویت را تحت تأثیر قرار می دهند و تفاوت های فردی را به وضوح آشکار می سازند.

نتیجه گیری اولیه از داده های جمع آوری شده، نشان می دهد که هویت اجتماعی دانش آموزان، محصول تعامل پیچیده ای از متغیرهای فردی، خانوادگی و اجتماعی است. در این میان، هویت دینی، خانوادگی و ملی، هر یک در بسترهای متفاوت و با شدت های مختلف تحت تأثیر عوامل داخلی و خارجی قرار می گیرند و شکل گیری یک هویت اجتماعی متوازن، تابعی از ترکیب این مؤلفه ها و نحوه تعامل آنها با تجربه های روزمره دانش آموزان است.

فهرست مطالب
چکیده
فصل اول : طرح تحقیق
۱-۱ مقدمه ۳
۲-۱ موضوع تحقیق ۳
۳-۱ بیان مساله ۴
۴-۱ اهمیت و ضرورت تحقیق ۴
۵-۱ اهداف تحقیق ۵
۶-۱ محدود زمانی و مکانی تحقیق ۵
۷-۱پیشینه تحقیق ۵
۱-۷-۱ تحقیقات داخلی ۵
۲-۷-۱تحقیقات خارجی ۸
۳-۷-۱ جمع بندی نتایج تحقیقات ۱۰
۸-۱ تعاریف مربوط به هویت ۱۱
۹-۱ موانع و تنگناهای تحقیق ۱۴

فصل دوم : مبانی و چارچوب نظری ۱۶
۱-۲ مقدمه ۱۷
۲-۲ مباحث نظری ۱۷
۱-۲-۲ دورکیم ۱۷
۲-۲-۲ پارسونز ۱۸
۳-۲-۲ ماکس وبر ۲۰
۴-۲-۲ کنش متقابل نمادی ۲۲
۵-۲-۲ کولی ۲۳
۶-۲-۲ مید ۲۴
۷-۲-۲ گافمن ۲۶
۸-۲-۲ نظریه هویت (بورک) ۲۷
۳-۲ چارچوب نظری مورد استفاده تحقیق ۳۰
۴-۲ پرسشهای تحقیق ۳۱
۵-۲ فرضیات تحقیق ۳۱
۶-۲ الگوی نظری و تحلیلی تحقیق ۳۲

فصل سوم : روش تحقیق ۳۴
۱-۳ مقدمه ۳۵
۲-۳ نوع تحقیق ۳۵
۳-۳ تعریف نظری وعملی متغیرهای تحقیق ۳۵
۱-۳-۳ تعریف نظری متغیرهای تحقیق ۳۵
۲-۳-۳ تعریف عملی متغیرهای تحقیق ۳۸
۴-۳ متغیرهای مستقل و وابسته ۴۲
۵-۳ شاخص سازی متغیر های تحقیق ۴۳
۱-۵-۳ شاخص سازی متغیرهای مستقل ۴۳
۲-۵-۳ شاخص سازی متغیرهای وابسته ۴۵
۶-۳ قابلیت اعتماد شاخص ها (الفای کرانباخ) ۴۶
۷-۳ اعتبار تحقیق ۴۷
۸-۳ جامعه آماری ۴۷
۹-۳ تعیین حجم نمونه و شیوه نمونه گیری ۴۸
۱-۹-۳ تعیین حجم نمونه ۴۸
۲-۹-۳ شیوه نمونه گیری ۴۹
۱۰-۳ واحد تحلیل ۵۰
۱۱-۳ تکنیک ها و ابزارهای جمع آوری داده ها و اطلاعات ۵۰
۱۲-۳ روش تجزیه و تحلیل اطلاعات ۵۰

فصل چهارم : یافته ها و دستاوردهای تحقیق ۵۱
۱-۴ مقدمه ۵۲
۲-۴ توصیف دستاوردهای تحقیق ۵۲
۱-۲-۴ بررسی مشخصات پاسخگویان بر اساس جنس ۵۲
۲-۲-۴ بررسی مشخصات پاسخگویان بر اساس پایه تحصیلی ۵۳
۳-۲-۴ بررسی مشخصات پاسخگویان بر اساس رشته تحصیلی ۵۳
۴-۲-۴ بررسی مشخصات پاسخگویان بر اساس تحصیلات پدر ۵۴
۵-۲-۴ بررسی مشخصات پاسخگویان بر اساس تحصیلات مادر ۵۴
۶-۲-۴ بررسی مشخصات پاسخگویان بر اساس در آمد ماهانه خانواده ۵۵
۷-۲-۴ بررسی میزان رضایت از خود دانش آموزان ۵۷
۸-۲-۴ بررسی میزان تایید دیگران ۵۸
۹-۲-۴ بررسی میزان درونی کردن ارزشها ۵۹
۱۰-۲-۴ بررسی میزان هماهنگی ارزشهای گروهی ۶۰
۱۱-۲-۴ بررسی میزان پایگاه اقتصادی – اجتماعی دانش آموزان ۶۱
۱۲-۲-۴ بررسی میزان هویت دینی دانش آموزان ۶۲
۱۳-۲-۴ بررسی میزان هویت خانوادگی دانش آموزان ۶۳
۱۴-۲-۴ بررسی میزان هویت ملی دانش آموزان ۶۴
۱۵-۲-۴ بررسی میزان هویت اجتماعی دانش آموزان ۶۵

فصل پنجم : تحلیل و تبیین دستاوردهای تحقیق ۶۶
۱-۵ مقدمه ۶۷
۲-۵ آزمون فرضیات ۶۷
۱-۲-۵ آزمون فرضیه ۱: بررسی رابطه بین «جنس» و «هویت اجتماعی» دانش آموزان ۶۷
۱-۱-۲-۵ آزمون فرضیه ۱/۱ : بررسی رابطه بین «جنس» و «هویت دینی» دانش آموزان ۶۸
۲-۱-۲-۵آزمون فرضیه ۲/۱ : بررسی رابطه بین «جنس» و «هویت خانوادگی» دانش آموزان ۶۸
۳-۱-۲-۵ آزمون فرضیه ۳/۱ : بررسی رابطه بین «جنس» و «هویت ملی» دانش آموزان ۶۹
۲-۲-۵آزمون فرضیه ۲ : بررسی رابطه بین «پایگاه اقتصادی – اجتماعی» و« هویت اجتماعی» ۶۹
۱-۲-۲-۵ آزمون فرضیه ۱/۲ : بررسی رابطه بین پایگاه «اقتصادی- اجتماعی» و «هویت دینی» ۷۰
۲-۲-۲-۵ آزمون فرضیه ۲/۲ : بررسی رابطه بین پایگاه «اقتصادی- اجتماعی» و «هویت خانوادگی» ۷۰
۳-۲-۲-۵ آزمون فرضیه ۳/۲ : بررسی رابطه بین پایگاه «اقتصادی- اجتماعی» و «هویت ملی» ۷۱
۳-۲-۵ آزمون فرضیه ۳: بررسی رابطه بین «رضایت از خود» و «هویت اجتماعی» ۷۱
۱-۳-۲-۵ آزمون فرضیه ۱/۳ : بررسی رابطه بین «رضایت از خود» و «هویت دینی» ۷۱
۲-۳-۲-۵ آزمون فرضیه ۲/۳ : بررسی رابطه بین «رضایت از خود» و «هویت خانوادگی» ۷۲
۳-۳-۲-۵ آزمون فرضیه ۳/۳: بررسی رابطه بین «رضایت از خود» و «هویت ملی» ۷۲
۴-۲-۵ آزمون فرضیه ۴ :بررسی رابطه بین «تایید دیگران» و «هویت اجتماعی» ۷۳
۱-۴-۲-۵ آزمون فرضیه ۱/۴: بررسی رابطه بین «تایید دیگران» و «هویت دینی» ۷۳
۲-۴-۲-۵ آزمون فرضیه ۲/۴ :بررسی رابطه بین «تایید دیگران» و «هویت ملی» ۷۴
۳-۴-۲-۵ آزمون فرضیه ۳/۴ :بررسی رابطه بین «تایید دیگران» و «هویت ملی» ۷۴
۵-۲-۵ آزمون فرضیه ۵ :بررسی رابطه بین «درونی کردن ارزشها» و «هویت اجتماعی» ۷۴
۱-۵-۲-۵ آزمون فرضیه ۱/۵ :بررسی رابطه بین «درونی کردن ارزشها» و «هویت دینی» ۷۵
۲-۵-۲-۵ آزمون فرضیه ۲/۵: بررسی رابطه بین «درونی کردن ارزشها» و «هویت خانوادگی» ۷۵
۳-۵-۲-۵ آزمون فرضیه ۳/۵ :بررسی رابطه بین «درونی کردن ارزشها» و «هویت ملی» ۷۶
۶-۲-۵ آزمون فرضیه ۶ : بررسی رابطه بین «هماهنگی ارزشهای گروهی» و «هویت اجتماعی» ۷۶
۱-۶-۲-۵ آزمون فرضیه ۱/۶: بررسی رابطه بین «هماهنگی ارزشهای گروهی» و «هویت دینی» ۷۷
۲-۶-۲-۵ آزمون فرضیه ۲/۶ :بررسی رابطه بین «هماهنگی ارزشهای گروهی» و «هویت خانوادگی» ۷۷
۳-۶-۲-۵ آزمون فرضیه ۳/۶ :بررسی رابطه بین «هماهنگی ارزشهای گروهی» و «هویت ملی» ۷۸
۳-۵ تحلیل چند متغیری (رگرسیون چندگانه) ۷۸
۱-۳-۵ تحلیل چند متغیری هویت دینی ۷۸
۲-۳-۵ تحلیل چند متغیری هویت خانوادگی ۸۰
۳-۳-۵ تحلیل چند متغیری هویت ملی ۸۲
۴-۳-۵ تحلیل چند متغیری هویت اجتماعی ۸۴
۴-۵ تحلیل مسیر ۸۶

فصل ششم : نتیجه گیری و پیشنهادها ۹۲
۱-۶ خلاصه تحقیق ۹۳
۲-۶ جمع بندی و نتیجه گیری ۹۴
۳-۶ پیشنهادها ۹۹
فهرست منابع و ماخذ ۱۰۲
پیوست

فهرست جداول
جدول۱-۳ میزان آلفای کرانباخ ۴۷
جدول ۲-۳ میزان دانش آموزان در حال تحصیل در مقطع متوسطه نیشابوربه تفکیک جنس ،
رشته و پایه تحصیلی ۴۸
جدول ۳-۳ توزیع حجم نمونه به تفکیک پایه تحصیلی و جنس ۴۹
جدول ۴-۳ توزیع حجم نمونه به تفکیک جنس ، پایه و رشته تحصیلی ۵۰
جدول ۱-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب جنس ۵۲
جدول ۲-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب پایه تحصیلی ۵۳
جدول ۳-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب رشته تحصیلی ۵۳
جدول ۴-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب تحصیلات پدر ۵۴
جدول ۵-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب تحصیلات مادر ۵۵
جدول ۶-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب درآمد ماهیانه خانواده ۵۶
جدول ۷-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان رضایت از خود ۵۷
جدول ۸-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب مورد تایید دیگران بودن ۵۸
جدول ۹-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب درونی کردن ارزشها ۵۹
جدول۱۰-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب هماهنگی ارزشهای گروهی ۶۰
جدول۱۱-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب پایگاه اقتصادی اجتماعی ۶۱
جدول۱۲-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان هویت دینی ۶۲
جدول۱۳-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان هویت خانوادگی ۶۳
جدول ۱۴-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان هویت ملی ۶۴
جدول۱۵-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میز ان هویت اجتماعی ۶۵
جدول ۱-۵ آزمون تفاوت میانگین هویت اجتماعی بر حسب جنس ۶۷
جدول ۲-۵ آزمون تفاوت میانگین هویت دینی بر حسب جنس ۶۸
جدول ۳-۵ آزمون تفاوت میانگین هویت خانوادگی بر حسب جنس ۶۸
جدول ۴-۵ آزمون تفاوت میانگین هویت ملی بر حسب جنس ۶۹
جدول ۵-۵ همبستگی پایگاه اقتصادی – اجتماعی با هویت اجتماعی ۶۹
جدول ۶-۵ همبستگی پایگاه اقتصادی – اجتماعی با هویت دینی ۷۰
جدول ۷-۵ همبستگی پایگاه اقتصادی – اجتماعی با هویت خانوادگی ۷۰
جدول ۸-۵ همبستگی پایگاه اقتصادی – اجتماعی با هویت ملی ۷۱
جدول ۹-۵ همبستگی رضایت فرد از خود با هویت اجتماعی ۷۱
جدول ۱۰-۵ همبستگی رضایت فرد از خود با هویت دینی ۷۲
جدول ۱۱-۵ همبستگی رضایت فرد از خود با هویت خانوادگی ۷۲
جدول ۱۲-۵ همبستگی رضایت فرد از خود با هویت ملی ۷۳
جدول ۱۳-۵ همبستگی مورد تائید دیگران بودن با هویت اجتماعی ۷۳
جدول ۱۴-۵ همبستگی مورد تائید دیگران بودن با هویت دینی ۷۳
جدول ۱۵-۵ همبستگی مورد تائید دیگران بودن با هویت خانوادگی ۷۴
جدول ۱۶-۵ همبستگی مورد تائید دیگران بودن با هویت ملی ۷۴
جدول ۱۷-۵ همبستگی درونی کردن ارزشها با هویت اجتماعی ۷۵
جدول ۱۸-۵ همبستگی درونی کردن ارزشها با هویت دینی ۷۵
جدول ۱۹-۵ همبستگی درونی کردن ارزشها با هویت خانوادگی ۷۶
جدول ۲۰-۵ همبستگی درونی کردن ارزشها با هویت ملی ۷۶
جدول ۲۱-۵ همبستگی هماهنگی ارزشهای گروهی با هویت اجتماعی ۷۷
جدول ۲۲-۵ همبستگی هماهنگی ارزشهای گروهی با هویت دینی ۷۷
جدول ۲۳-۵ همبستگی هماهنگی ارزشهای گروهی با هویت خانوادگی ۷۸
جدول ۲۴-۵ همبستگی هماهنگی ارزشهای گروهی با هویت ملی ۷۸
جدول ۲۵-۵ عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره به روش مرحله به مرحله برای پیش بینی هویت دینی ۷۹
جدول ۲۶-۵ عناصر متغیرهای درون معادله برای پیش بینی هویت دینی در مرحله سوم ۷۹
جدول ۲۷-۵ عناصر متغیرهای خارج از معادله در مرحله سوم ۸۰
جدول ۲۸-۵ عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره به روش مرحله به مرحله برای پیش بینی
هویت خانوادگی ۸۱
جدول ۲۹-۵ عناصر متغیرهای درون معادله برای پیش بینی هویت خانوادگی در مرحله سوم ۸۱
جدول ۳۰-۵ عناصر متغیرهای خارج از معادله در مرحله سوم ۸۲
جدول ۳۱-۵ عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره به روش مرحله به مرحله برای پیش بینی هویت ملی ۸۳
جدول ۳۲-۵ عناصر متغیرهای درون معادله برای پیش بینی هویت ملی در مرحله جدول سوم ۸۳
جدول ۳۳-۵ عناصر متغیرهای خارج از معادله در مرحله سوم ۸۴
جدول ۳۴-۵ عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره به روش مرحله به مرحله برای پیش بینی
هویت اجتماعی ۸۵
جدول ۳۵-۵ عناصر متغیرهای درون معادله برای پیش بینی هویت اجنماعی در مرحله چهارم ۸۵
جدول ۳۶-۵ عناصر متغیرهای خارج از معادله در مرحله چهارم ۸۶
جدول ۳۷-۵ محاسبه اثر مستقیم و غیر مستقیم عوامل موثر بر هویت دینی ۸۸
جدول ۳۸-۵ محاسبه اثر مستقیم و غیر مستقیم عوامل موثر بر هویت خانوادگی ۸۹
جدول ۳۹-۵ محاسبه اثر مستقیم و غیر مستقیم عوامل موثر بر هویت ملی ۹۰
جدول ۴۰-۵ محاسبه اثر مستقیم و غیر مستقیم عوامل موثر بر هویت اجتماعی ۹۱
فهرست اشکال
شکل ۱-۲ مدل نظام کنترل فرایند هویت ۲۸
شکل ۲-۲ الگوی نظری و تحلیلی تحقیق ۳۳
فهرست نمودارها
نمودار ۱-۲ رابطه چهار خرده نظام پارسونز (مدل سیبرنیتیک ) ۲۰
نمودار ۱-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان رضایت از خود ۵۷
نمودار ۲-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب مورد تائید دیگران بودن ۵۸
نمودار ۳-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب درونی کردن ارزشها ۵۹
نمودار ۴-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب هماهنگی ارزشهای گووهی ۶۰
نمودار ۵-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب پایگاه اقتصادی – اجتماعی ۶۱
نمودار ۶-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان هویت دینی ۶۲
نمودار ۷-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان هویت خانوادگی ۶۳
نمودار ۸-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان هویت ملی ۶۴
نمودار ۹-۴ توزیع دانش آموزان بر حسب میزان هویت اجتماعی ۶۵
نمودار۱-۵ تحلیل مسیر هویت ۸۷