مقاله کاربرد سلاح های هسته ای از دیدگاه حقوق بین الملل

چکیده
سلاح های هسته ای با قدرت تخریبی گسترده و آثار بلندمدت زیست محیطی، از مهم ترین چالش های حقوق بین الملل در دوران معاصر به شمار می روند. از زمان نخستین انفجارهای هسته ای، جامعه بین المللی همواره میان دو دیدگاه متعارض قرار داشته است؛ از یک سو تلاش دولت های دارای توان هسته ای برای توجیه کاربرد این سلاح ها با تکیه بر اصول سنتی حقوق جنگ و نظریه بازدارندگی، و از سوی دیگر کوشش گسترده بسیاری از کشورها برای اثبات مغایرت استفاده از این تسلیحات با قواعد بنیادین حقوق بین الملل بشر دوستانه. ارجاع موضوع به دیوان بین المللی دادگستری در سال ۱۹۹۶ و صدور نظریه مشورتی این مرجع، نقطه عطف مهمی در مسیر تبیین جایگاه حقوقی کاربرد سلاح های هسته ای محسوب می شود. این مقاله با بررسی تاریخی شکل گیری این تسلیحات، معرفی انواع آن، مرور اقدامات بین المللی برای محدودیت و ممنوعیت استفاده، و تحلیل ابعاد حقوقی مطرح شده در دیوان، به تبیین جایگاه کاربرد سلاح های هسته ای در نظام حقوق بین الملل می پردازد.

مقدمه
بررسی کاربرد سلاح های هسته ای از منظر حقوق بین الملل، بدون شناخت زمینه تاریخی و مسیر تکامل این سلاح ها ممکن نیست؛ زیرا فهم آثار حقوقی و انسانی این پدیده، نیازمند توجه به شرایطی است که طی آن، فناوری هسته ای به یکی از پیچیده ترین و چالش برانگیزترین ابزارهای نظامی بشر تبدیل شد. از زمان های دور، جنگ بخشی جدایی ناپذیر از حیات سیاسی جوامع بوده و هر دوره ای متناسب با دانش و امکانات زمان خود، شیوه های تازه ای برای تقویت توان نظامی پدید آورده است. با پیشرفت علم و ورود انسان به قرن بیستم، روند تکامل ابزارهای جنگی به مرحله ای رسید که پیامدهای آن نه تنها مرزهای جغرافیایی، بلکه مرزهای اخلاقی و حقوقی را نیز به چالش کشید. اوج این تحول، اختراع و به کارگیری سلاح های هسته ای بود؛ سلاح هایی با قدرت تخریب بی سابقه که آثار آن سال ها پس از انفجار باقی می ماند و حیات نسل های آینده را نیز تهدید می کند.

نخستین استفاده از سلاح هسته ای در سال ۱۹۴۵، فصل تازه ای در تاریخ جنگ و روابط بین الملل گشود. قدرتی که در هیروشیما و ناگازاکی آزاد شد، تصور بشر از جنگ و پیامدهای آن را دگرگون کرد؛ از همین رو بود که از همان آغاز، بحث های عمیقی در جامعه جهانی درباره مشروعیت این سلاح ها شکل گرفت. اندیشمندان، دولت ها و نهادهای بین المللی، هر یک از منظر اخلاقی، سیاسی و حقوقی به بررسی این مساله پرداختند. توان تخریبی گسترده، آثار رادیواکتیو، تهدید علیه محیط زیست، آثار ماندگار بر نسل ها و امکان نابودی وسیع غیرنظامیان، همگی پرسش هایی بنیادین را در برابر حقوق بین الملل قرار دادند؛ پرسش هایی که از محدوده مقررات کلاسیک جنگ فراتر می رفت و نیازمند تبیین رویکرد حقوقی جدیدی بود.

در نیمه دوم قرن بیستم، به ویژه در دوران جنگ سرد، سلاح های هسته ای نه تنها ابزار جنگ، بلکه ستون های اصلی راهبردهای دفاعی دو بلوک شرق و غرب شدند. نظریه بازدارندگی هسته ای که بر تهدید متقابل و جلوگیری از حمله با ایجاد ترس از نابودی مطلق استوار بود، برای دهه ها مبنای سیاست های نظامی قدرت های بزرگ قرار گرفت. همین رویکرد سبب شد دولت های دارای سلاح هسته ای، تلاش کنند با استناد به برخی اصول حقوق بین الملل، مانند حق دفاع مشروع، ضرورت های نظامی و ادعای وجود خلأ حقوقی، کاربرد سلاح های هسته ای را در برخی شرایط قابل توجیه نشان دهند. در مقابل، گروه بزرگی از دولت ها و حقوقدانان بر این باور بودند که چنین سلاح هایی، به دلیل آثار غیرقابل کنترل و غیرقابل تفکیک، از اساس با قواعد حقوق بین الملل بشر دوستانه تعارض دارند؛ قواعدی مانند اصل تفکیک میان نظامیان و غیر نظامیان، اصل منع رنج غیرضروری و اصل تناسب.

همزمان با این اختلاف دیدگاه، جامعه جهانی تلاش کرد تا از مسیرهای مختلف، استفاده از سلاح های هسته ای را محدود یا ممنوع کند. انعقاد معاهداتی مانند پیمان عدم اشاعه، تلاش برای ایجاد مناطق عاری از سلاح هسته ای، قطعنامه های متعدد مجمع عمومی سازمان ملل و ابتکارات دیپلماتیک گسترده، همگی بخشی از این تلاش های بین المللی بودند. با این حال، پیچیدگی های سیاسی و راهبردی موضوع، سبب شد که هیچ یک از این اقدامات نتوانند به صورت قطعی تکلیف حقوقی کاربرد سلاح های هسته ای را مشخص کنند.

تحول مهم زمانی رخ داد که پس از پایان جنگ سرد و فراهم شدن فضای جدید در روابط بین الملل، مجموعه ای از دولت ها این موضوع را به دیوان بین المللی دادگستری ارجاع دادند. دیوان در سال ۱۹۹۶ با صدور نظریه مشورتی خود، کوشید بر پایه قواعد موجود حقوق بین الملل، پاسخ روشن تری ارائه دهد. هرچند نتیجه نهایی دیوان به دلیل حساسیت موضوع، حاوی برخی ابهام ها بود، اما اهمیت آن در این بود که برای نخستین بار یک مرجع قضایی بین المللی، ابعاد حقوقی کاربرد این سلاح ها را به صورت منسجم و مستند بررسی کرد و اصول کلی حقوق بشر دوستانه را معیار تحلیل قرار داد.

این مقاله با بهره گیری از همین زمینه تاریخی و حقوقی، به بررسی روند توسعه سلاح های هسته ای، تلاش های بین المللی برای محدودسازی و جایگاه حقوقی آنها در نظام حقوق بین الملل می پردازد.

فهرست مطالب
تاریخچه مختصر ۷
بخش نخست ۸
جامعه بین المللی و سلاحهای هسته ای ۸
فصل اول – انواع سلاحهای هسته ای و اثرات آن ۹
مبحث اول: ساختمان اتم و شکافت هسته آن ۹
مبحث دوم – ساختمان سلاحهای هسته ای و انواع آن ۱۰
مبحث سوم: انواع سلاح های هسته ای ۱۰
گفتار اول: شکافت هسته ای و اولین نسل از سلاحهای هسته ای ۱۰
گفتار دوم: جوش هسته ای و دومین نسل از سلاحهای هسته ای ۱۱
گفتار سوم: بمب نوترونی: سومین نسل سلاحهای هسته ای ۱۴
گفتار چهارم: نسل جدید سلاح های هسته ای و استراتژی امنیت ملی آمریکا ۱۴
فصل دوم -اثرات سلاحهای هسته ای ۱۶
مبحث اول: هیروشیما و ناگازاکی و ویرانی دو شهر ۱۶
مبحث دوم: آثار بمب هیدروژنی و وقوع جنگ جهانی سوم ۱۹
مبحث سوم: پیامد های مخرب چرنوبیل ۲۱
مبحث چهارم: سلاح های کشتار جمعی، انرژی اتمی و چالش های جهان امروز ۲۴
شناسایی و کشف انرژی ۲۴
آژانس بین المللی انرژی ۲۵
انرژی هسته ای نیاز نسل های آینده ۲۵
پزشکی هسته ای ۲۶
سال ۱۳۸۴ پایان استهلاک ۲۵ ساله ۲۷
سلاح هسته ای اورانیوم غنی شده ۲۸
یک معمای پرچالش ۲۸
مبحث پنجم: رژیم های کنترل تسلیحات کشتار جمعی و تکامل آن در نظام بین المللی ۳۰
ب) ابزارهای تکامل قراردادهای خلع سلاح و کنترل تسلیحات ۳۰
کنفرانس های بازنگری ۳۱
الف) بازنگری براساس درخواست ۳۲
ب) بازنگری های ادواری ۳۲
۱-شرط اصلاحیه ۳۳
۱-تعهد به ادامه مذاکرات ۳۴
۱-انسجام سازمانی ۳۵
۱-نظرات کارشناسی ۳۶
۱-اجرا، نظارت و تایید ۳۶
۱-شرط تفسیر ۳۷
۱-اعمال تحفظ نسبت به تفسیر ۳۸
۱-اجرای مقررات ۳۸
۱-ختم قراردادها ۳۸
۱-حل و فصل اختلافات ۳۹
۱-وجود مقررات چندگانه در خصوص موضوع واحد ۴۰
خ) نقش عرف در تکامل رژیم های بین المللی سلاح های کشتار جمعی ۴۱
۱-حقوق قابل اجرا ۴۱
۱-ممنوعیت عرفی سلاح های کشتار جمعی ۴۱
۱-آثار آتی عرف ۴۳
د) نتیجه گیری و ارزیابی ۴۳
فصل سوم- اقدامات جامعه بین المللی در محدودیت و ممنوعیت سلاحهای هسته ای ۴۴
مبحث اول: آژانس بین المللی انرژی اتمی ۴۴
مبحث دوم -معاهدات منعقده در زمینه سلاحهای هسته ای ۴۷
فصل چهارم: معاهدات دو جانبه درباره کاهش و محدودیت سلاحهای هسته ای ۴۷
مبحث اول: سالت ۱ (مذاکرات محدودیت تسلیحات استراتژیک) ۴۷
مبحث دوم: سالت ۲ ۵۰
مبحث سوم: معاهده امحای موشکهای میان برد و برد کوتاه ۵۰
مبحث چهارم: استارت ۱ (مذاکرات کاهش تسلیحات استراتژیک) ۵۱
مبحث پنجم: استارت ۲ ۵۳
فصل پنجم: معاهدات چند جانبه در خصوص سلاحهای هسته ای ۵۴
مبحث اول: معاهدات مربوط به عدم گسترش سلاحهای هسته ای ۵۴
الف- معاهدات مربوط به منع آزمایشات هسته ای ۵۴
ب- معاهده منع گسترش سلاحهای هسته ای ۵۶
فصل ششم : مقوله ای درباره سلاح هسته ای در کره شمالی و واکنش های دیپلماتیک ۵۹
مبحث اول: لیبی ۶۱
افشاگری های لیبی ۶۲
مبحث دوم: نگرانی آمریکا و گزینه نظامی برای مقابله با برنامه اتمی کره شمالی ۶۳
فصل هفتم: معاهدات مربوط به منع استقرار سلاحهای هسته ای در مناطقی که تحت حاکمیت هیچ دولتی نیست. ۷۱
مبحث اول: معاهده قطب جنوب ۷۱
مبحث دوم: معاهدات مربوط به فضای ماورای جو ۷۲
مبحث سوم: معاهده ممنوعیت استقرار سلاحهای هسته ای در بستر دریا، کف و زیر اقیانوس ۷۳
مبحث چهارم: معاهدات مربوط به منع استقرار سلاحهای هسته ای در سایر مناطق ۷۴
فصل هشتم: سایر اقدامات جامعه بین المللی ۷۷
مبحث اول: قطعنامه های مجمع عمومی و عرف بین المللی ۷۷
مبحث دوم: درخواست نظر مشورتی توسط سازمان بهداشت جهانی از دیوان بین المللی دادگستری ۷۹
مبحث سوم: درخواست نظر مشورتی توسط مجمع عمومی ملل متحد از دیوان بین المللی دادگستری ۸۲
مبحث چهارم: تضمین های امنیتی قدرت های هسته ای از منظر حقوق بین الملل ۸۴
اعطای تضمین های منفی از طریق اعلامیه های یک جانبه ۸۴
پ- تضمین های امنیتی مفنی در چارچوب معاهده عدم گسترش ۸۵
ث- تضمین منفی به وسیله ایجاد مناطق عاری از سلاح هسته ای ۸۷
بند دوم : تضمین های امنیتی در فراسوی حقوق بین الملل قرارداد ۹۰
۱-تأثیر رای مشورتی دیوان بین المللی دادگستری بر تضمین های امنیتی ۹۰
۱-پیشبرد نسبی تضمین های امنیتی در چارچوب کنفرانس خلع سلاح ۹۱
بند سوم: ماهیت تضمین های امنیتی در نظم حقوق بین المللی ۹۲
۱-دلایل حقوقی الزام آور بودن تضمین های یک جانبه ۹۲
الف- بیانیه های تضمین امنیتی و تعهد سازی اقدامات یک جانبه ۹۲
ب- ماهیت شبه معاهده ای بیانیه های تضمین امنیتی در پرتو تقابل اقدامات یک جانبه ۹۴
۱-التزام حقوقی به تضمین های امنیتی در پرتو حقوق قراردادی و عرفی ۹۵
۱-چالش های فراروی ماهیت حقوقی تضمین های امنیتی ۹۷
نتیجه گیری ۹۸
بخش دوم : ایران و چالش های هسته ای ۱۰۰
الف- جستجوها برای دسترسی به سلاح اتمی ۱۰۱
ب- تلاش برای دستیابی به تکنولوژی هسته ای ۱۰۲
ج) پایان دادن به تمامی فعالیت ها ۱۰۲
الف- پیش از اجلاس (این نوشته پیش از اجلاس آماده شده بود). ۱۰۳
ب- پس از اجلاس ۱۰۴
فصل اول: پایبندی به قوانین، اصرار بر کسب حق مشروع ۱۰۴
مبحث اول: ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی ۱۰۹
مبحث دوم: پیشنهاد تازه ایران به آژانس بین المللی انرژی اتمی ۱۱۶
مخالف آپارتاید هسته ای هستیم. ۱۱۷
احتمال مذاکره بیشتر با اروپا ۱۱۷
مروری بر تحولات پرونده هسته ای ۱۱۸
تغییر مواضع فرانسه ۱۱۹
لغو نشست اضطراری ۶ سپتامبر ۱۱۹
احتمال همه پرسی هسته ای برای منافع ملی ۱۲۰
مذاکرات سازنده ۱۲۱
مبحث سوم: امنیت جمهوری اسلامی ایران در برابر آزمایشات هسته ای هند و پاکستان ۱۲۱
افزایش امنیت ملی ج. ا. ایران ۱۲۴
معاهدات بین المللی ایران ۱۲۵
جمهوری اسلامی ایران و تعهدات بین الملل ۱۲۶
مبحث چهارم: تحلیلی در خصوص اسرائیل و دارا بودن سلاح اتمی و خطر بالقوه در خاورمیانه ۱۲۷
فصل دوم : کاربرد سلاح هسته ای در شرایط حاد دفاع مشروع: ۱۳۴
مبحث اول : دفاع مشروع و اصل ضرورت و تناسب ۱۳۶
مبحث دوم: انرژی هسته ای و جایگاه آن در ایران ۱۳۸
مبحث سوم: آمریکا، ایران و تحلیل وضعیت موجود ۱۴۱
مبحث چهارم : پروتکل الحاقی آژانس بین المللی انرژی اتمی ۱۴۵
ماده ۱ ۱۴۶
ماده ۲ ۱۴۶
ماده ۳ ۱۴۸
ماده ۴ ۱۴۹
ماده ۵ ۱۵۰
ماده ۶ ۱۵۰
ماده ۷ ۱۵۱
ماده ۸ ۱۵۱
ماده ۹ ۱۵۱
ماده ۱۰ ۱۵۲
ماده ۱۱ ۱۵۲
ماده ۱۲ ۱۵۲
ماده ۱۳ ۱۵۳
ماده ۱۴ ۱۵۳
ماده ۱۵ ۱۵۳
ماده ۱۶ ۱۵۴
ماده ۱۷ ۱۵۴
ماده ۱۸ ۱۵۴
مبحث پنجم : متن کامل پیمان منع گسترش سلاحهای هسته ای ۱۵۶
نتیجه گیری ۱۶۱
فهرست منابع ۱۶۴