مقاله نقش رسانه ها در پر کردن اوقات فراغت دانش آموزان

مقدمه:
رسانه ها در جهان معاصر تنها ابزار انتقال پیام یا وسیله ای برای سرگرمی به شمار نمی آیند، بلکه به بخشی جدایی ناپذیر از زیست روزمره انسان تبدیل شده اند؛ حضوری پیوسته که از نخستین سال های زندگی تا سال های کهنسالی، لایه های گوناگون ادراک، تجربه و کنش اجتماعی را در بر می گیرد. کاربرد گسترده مفاهیمی مانند «دهکده جهانی»، «انفجار اطلاعات» یا «عصر ارتباطات» صرف نظر از میزان اغراق آمیز بودن آن ها، بازتابی از واقعیتی انکارناپذیر است: ساختارهای رسانه ای مرزهای سنتی زمان، مکان و حتی شیوه های شکل گیری معنا را دگرگون ساخته اند و میدان تازه ای از مواجهه های فرهنگی و ذهنی را پدید آورده اند. در چنین فضایی، تجربه زیستن بدون تماس مداوم با رسانه ها به امری دشوار و حتی ناممکن شباهت یافته است.

گسترش شتابان فناوری های ارتباطی سبب شده است که الگوهای پیشین تحلیل مخاطب نیز کارایی گذشته را از دست بدهند. تقسیم بندی های سنی کلاسیک یا سنجش های صرفاً کمی درباره میزان مصرف رسانه ای، دیگر توان توضیح پیچیدگی وضعیت کنونی را ندارند؛ زیرا رسانه ها نه فقط زمان فراغت، بلکه شیوه اندیشیدن، تخیل کردن، خواستن و حتی احساس کردن را در تار و پود زندگی روزمره ادغام کرده اند. حضور هم زمان تلویزیون، اینترنت، شبکه های اجتماعی، بازی های دیجیتال و بسترهای چندرسانه ای، تجربه ای پیوسته و بی وقفه از مواجهه با محتوا ایجاد می کند؛ تجربه ای که در آن مرز میان فراغت و اشتغال ذهنی به آسانی قابل تفکیک نیست.

اوقات فراغت دانش آموزان در این میان جایگاهی ویژه می یابد، زیرا این دوره زمانی نه تنها عرصه ای برای رهایی از الزامات رسمی آموزشی است، بلکه بستری برای شکل گیری سلیقه ها، گرایش ها و الگوهای هویتی نیز محسوب می شود. رسانه ها با تنوع بی پایان تصاویر، روایت ها و صداها، فضای فراغت را از قالب های محدود گذشته خارج کرده و آن را به میدان گسترده ای از انتخاب های متکثر بدل ساخته اند. چنین تحولی سبب شده است که تجربه فراغت دیگر صرفاً به فعالیت های فیزیکی یا تعاملات رو در رو محدود نماند، بلکه در سطوح نمادین و مجازی نیز امتداد یابد؛ جایی که معناها به سرعت تولید، بازتولید و دگرگون می شوند.

زبان مشترک رسانه ای که از دل این فرایند سر برآورده، نوعی هم زمانی فرهنگی میان گروه های پراکنده ایجاد می کند؛ هم زمانی ای که در آن تصاویر، نشانه ها و روایت ها با سرعتی چشمگیر میان مخاطبان گردش می یابند و تجربه های مشابهی را رقم می زنند. این زبان واحد، در عین حال که امکان پیوند و هم حسی را فراهم می سازد، لایه هایی از یکنواختی و همسان سازی را نیز به همراه دارد؛ وضعیتی که در آن مرز میان انتخاب فردی و الگوهای القاشده چندان روشن باقی نمی ماند. اوقات فراغت در چنین بستری بیش از هر زمان دیگری با منطق جذابیت، سرعت و مصرف معنا گره می خورد.

تمرکز فزاینده بر لذت فوری و تجربه های کوتاه مدت، از دیگر ویژگی های فضای رسانه ای معاصر به شمار می رود. ساختار بسیاری از تولیدات رسانه ای بر تحریک مداوم توجه و جابه جایی سریع احساسات استوار است؛ روندی که ریتم ادراک مخاطب را دگرگون می سازد و شیوه مواجهه با زمان فراغت را تغییر می دهد. در نتیجه، فراغت به میدانی تبدیل می شود که در آن تصاویر پی در پی، روایت های فشرده و هیجان های زودگذر حضوری غالب دارند و تجربه سکون یا تأمل طولانی کمتر مجال بروز می یابد.

در کنار این دگرگونی ها، برخی مسائل بنیادین نیز در لایه های پنهان تجربه رسانه ای شکل می گیرند؛ مسائلی که گاه با انبوه جذابیت های بصری و روایی پوشیده می شوند. بازنمایی واقعیت، مرز میان امر واقعی و امر ساخته شده، و شکل گیری تصوراتی که بیش از آن که ریشه در تجربه مستقیم داشته باشند از دل تصاویر رسانه ای برمی خیزند، همگی بخشی از چشم انداز پیچیده ای هستند که اوقات فراغت دانش آموزان در آن معنا پیدا می کند. این وضعیت نوعی زیست دوگانه میان جهان عینی و جهان بازنمایی شده ایجاد می کند؛ زیستی که در آن تجربه های ذهنی می توانند به اندازه تجربه های واقعی اثرگذار باشند.

نمونه های گوناگون از حضور رسانه ها در زندگی روزمره نشان می دهند که فراغت دیگر مفهومی ایستا یا محدود به زمان های مشخص نیست، بلکه به جریانی سیال شباهت دارد که در طول روز امتداد می یابد و با فعالیت های دیگر درهم می آمیزد. صفحه های نمایش همراه، دسترسی دائمی به محتوا و امکان تعامل لحظه ای با جهان پیرامون، ساختار سنتی فاصله گرفتن از کار یا درس را دگرگون کرده و نوع تازه ای از تجربه زمانی را پدید آورده است؛ تجربه ای که در آن مرز میان حضور و غیاب، تمرکز و پراکندگی، و واقعیت و تصویر پیوسته در حال جابه جایی است.

فهرست مطالب
مقدمه
گستره ی تأثیر
رسانه ها و اوقات فراغت
زبان واحد ارتباطی
اصالت لذت و غفلت
پاک کردن صورت مسئله
معضلی که نباید از آن غافل شد
توهم
چند نمونه
منابع و مإخذ