کار تحقیقی تلقیح مصنوعی و آثار آن

مقدمه:
پیشرفت های شتابان علوم پزشکی در دهه های اخیر، مرزهای سنتی بسیاری از مفاهیم تثبیت شده در فقه و حقوق را با چالش های تازه ای مواجه کرده است. یکی از مهم ترین این چالش ها، مسأله تلقیح مصنوعی و پیامدهای ناشی از آن در حوزه روابط خانوادگی، نسب، قرابت و آثار مالی و غیر مالی مترتب بر تولد انسان است. تلقیح مصنوعی به عنوان روشی که در آن انعقاد نطفه بدون تحقق مقاربت طبیعی صورت می گیرد، ساختار کلاسیک تولید نسل را دگرگون ساخته و پرسش های بنیادینی را در خصوص مشروعیت عمل، انتساب فرزند، جایگاه والدین و حدود مسئولیت های شرعی و قانونی پدید آورده است.

در نظام حقوقی ایران، که بنیان های آن به طور مستقیم با فقه امامیه پیوند خورده است، هر پدیده ی نوظهور پزشکی ناگزیر باید از منظر احکام شرعی و قواعد فقهی مورد ارزیابی قرار گیرد تا امکان شناسایی آثار حقوقی آن فراهم شود. تلقیح مصنوعی نیز از همین منظر، صرفاً یک فرآیند پزشکی تلقی نمی شود، بلکه نهادی است که با مفاهیم اساسی مانند نسب مشروع، ارث، حضانت، نفقه، محرمیت و حتی نکاح ارتباط مستقیم دارد. تفاوت در شیوه های تلقیح، اعم از درون رحمی یا خارج از رحم، و تفاوت در منشأ اسپرم و تخمک، سبب شده است که فروض متعددی در این زمینه شکل بگیرد که هر یک، حکم تکلیفی و وضعی خاص خود را می طلبد.

ماهیت جدید تلقیح مصنوعی موجب شده است که نص صریح و مستقیم فقهی یا قانونی در خصوص تمامی فروض آن وجود نداشته باشد. به همین دلیل، تحلیل این نهاد بر پایه اصول کلی فقهی، قواعد عام حقوقی و استنباط از ادله شرعی صورت می گیرد. در این چارچوب، تمایز میان تلقیح با اسپرم شوهر و تلقیح با اسپرم مرد اجنبی، نقش تعیین کننده ای در تبیین حکم شرعی و آثار حقوقی آن دارد. این تمایز، نه تنها در مشروعیت عمل، بلکه در تعیین وضعیت نسب طفل، امکان انتساب به پدر و مادر و شمول مقررات مربوط به خانواده تأثیر مستقیم می گذارد.

از سوی دیگر، تلقیح مصنوعی مسأله ای صرفاً فردی نیست، بلکه پیامدهای آن به ساختار اجتماعی و نظم حقوقی نیز تسری می یابد. تولد طفلی که منشأ انعقاد نطفه او خارج از الگوی متعارف زوجیت بوده است، پرسش هایی جدی در خصوص شناسایی والدین، حقوق و تکالیف متقابل آنها و جایگاه طفل در نظام حقوقی ایجاد می کند. این پرسش ها، به ویژه در مواردی که ترکیب نطفه میان افراد غیر زوج صورت گرفته یا جنین به رحم زنی غیر از صاحب تخمک منتقل شده است، ابعاد پیچیده تری به خود می گیرد.

در فقه امامیه، نگاه به تلقیح مصنوعی عمدتاً بر پایه تحلیل ادله شرعی، سیاق آیات قرآن کریم، روایات معصومین علیهم السلام و قواعدی مانند احتیاط، حفظ نسب و منع اختلاط انساب شکل گرفته است. اختلاف دیدگاه فقها در خصوص برخی فروض تلقیح مصنوعی، نشان دهنده حساسیت این موضوع و تأثیر گسترده آن بر بنیان های شرعی خانواده است. این اختلاف نظرها، به طور طبیعی در حوزه حقوق نیز بازتاب یافته و موجب شکل گیری نظریات متفاوت در خصوص آثار قانونی تلقیح مصنوعی شده است.

از منظر حقوق موضوعه، خلأ مقررات صریح در خصوص بسیاری از مصادیق تلقیح مصنوعی، حقوقدانان را به سوی تفسیر موسع یا مضیق از قواعد موجود سوق داده است. قواعد مربوط به نسب، ارث و مسئولیت های والدین، در بستر تلقیح مصنوعی با پرسش هایی مواجه می شوند که پاسخ به آنها بدون توجه هم زمان به مبانی فقهی و ساختار حقوقی ممکن نیست. همین امر سبب شده است که تلقیح مصنوعی به عنوان یکی از موضوعات چالش برانگیز حقوق خانواده معاصر شناخته شود.

تلقیح مصنوعی را می توان نهادی دانست که در نقطه تلاقی پزشکی، فقه و حقوق قرار گرفته و آثار آن از سطح فردی فراتر رفته و به نظم عمومی حقوق خانواده مرتبط می شود. تنوع فروض، تعدد دیدگاه های فقهی و نبود نص قانونی جامع، این مسأله را به یکی از پیچیده ترین مباحث حقوقی معاصر تبدیل کرده است؛ مسأله ای که بررسی آن، مستلزم دقت در مفاهیم بنیادین نسب، مشروعیت و آثار مترتب بر تولد انسان در چارچوب قواعد شرعی و قانونی است.

فهرست مطالب
چکیده
مقدمه
فصل اول : تلقیح مصنوعی از منظر فقه و حقوق
گفتار اوّل: تلقیح مصنوعی داخلی
مبحث اوّل: تلقیح مصنوعی هومولوگ
۱-دیدگاه فقهای امامیه
۲- دیدگاه فقهای عامه
مبحث دوم: تلقیح مصنوعی هترولوگ
۱-دیدگاه فقه امامیه
الف) اطلاق و عموم پاره ای از ایات قرآن کریم
ب) روایات وارده از معصومین(ع)
ج) احتیاط
۲- دیدگاه فقهای عامه
گفتار دوم: انتقال تخمک/جنین
مبحث اوّل: انتقال تخمک
۱-وضعیت فقهی انتقال تخمک با استفاده از تخمک همسر دوم
۲- وضعیت فقهی انتقال تخمک با استفاده از تخمک زنی بیگانه
مبحث دوم: انتقال جنین
۱-ترکیب جنین از اسپرم و تخمک زوجین
الف) انتقال به رحم زوجه
ب) انتقال به رحم بیگانه
۲-ترکیب جنین از اسپرم و تخمک دو بیگانه و سپس انتقال آن به رحم زوجه یا بیگانه
مبحث سوم : آثار تلقیح مصنوعی از منظر حقوق
الف) منشأ انتساب فرزند به پدر
ب) منشأ انتساب فرزند به مادر
مبحث چهارم : آثار حقوقی تلقیح مصنوعی انسان
نسب طفل حاصل از لقاح مصنوعی بوسیله اسپرم شوهر
مبحث پنجم: نسب طفل حاصل از لقاح مصنوعی بوسیله اسپرم مرد اجنبی
حقوق تطبیقی
فصل دوم : رابطه نسبی طفل ناشی از لقاح مصنوعی
گفتار اول: رابطه نسبی طفل ناشی از لقاح مصنوعی با مادر طبیعی خود (زن ملقوحه)
مبحث اول : فروعات مسأله تلقیح مصنوعی در رابطه با قانون مدنی
مبحث دوم : اندیشه حقوقدانان و تلقیح مصنوعی
۱ـ نظریه جواز مطلق اصل باروری پزشکی در همه انواع و اقسام آن
۲ـ نظریه ممنوعیت مطلق اصل باروری های پزشکی در همه انواع و اقسام آن حتی اگر ضروری باشد
۳ـ نظریه جواز مطلق باروری های پزشکی بین زوجین و جواز مشروط بین بیگانگان
۴ـ نظریه جواز مطلق باروری های پزشکی بین زوجین و منع مطلق آن بین بیگانگان
۵ـ نظریه حرمت مطلق همه اقسام باروری های پزشکی جز بین زوجین و با وجود شرایطی
۶ ـ نظریه توقف در مسأله
نتیجه گیری
منابع و مآخذ