مقاله در مورد گسل ها

مقدمه:
گسل یکی از بنیادی ترین پدیده های ساختاری در پوسته زمین به شمار می آید که در نتیجه تمرکز تنش های درونی و واکنش سنگ ها به نیروهای تکتونیکی شکل می گیرد. در این فرایند، توده های سنگی در امتداد صفحه ای مشخص دچار شکستگی شده و سپس نسبت به یکدیگر لغزش پیدا می کنند؛ لغزشی که می تواند از جابه جایی های بسیار کوچک در حد چند میلیمتر تا تغییر مکان های عظیم در مقیاس کیلومتری گسترش یابد. همین ویژگی حرکتی سبب می شود گسل ها از دیگر ناپیوستگی های سنگی مانند درزه ها متمایز شوند و به عنوان عنصری پویا در سازمان دهی ساختارهای زمین شناختی شناخته شوند. حضور گسل ها نه تنها سیمای ناهموار سطح زمین را شکل می دهد، بلکه الگوی چین خوردگی، فرونشست حوضه ها و برآمدگی ارتفاعات را نیز تحت تأثیر قرار می دهد و در بسیاری از مناطق، مرز میان واحدهای زمین شناسی متفاوت را مشخص می سازد.

بررسی گسل ها بدون توجه به هندسه صفحه گسل و عناصر وابسته به آن کامل نخواهد بود. امتداد گسل جهت کلی خط تقاطع صفحه شکستگی با سطح افق را نشان می دهد و شیب گسل میزان انحراف این صفحه از حالت افقی را مشخص می کند. افزون بر این، زاویه ریک یا پیچ، زاویه میل و جایگاه کمر بالا و کمر پایین ـ که با عنوان فرا دیواره و فرو دیواره نیز شناخته می شوند ـ تصویری دقیق تر از چگونگی حرکت نسبی بلوک های سنگی ارائه می دهند. چنین مؤلفه هایی امکان درک الگوی جابه جایی را فراهم می سازند؛ الگویی که گاه به صورت کششی، گاه فشاری و در مواردی امتدادلغز ظاهر می شود. تنوع این حرکات نشان دهنده پیچیدگی نیروهای درونی زمین و واکنش متفاوت سنگ ها در برابر شرایط فشار، دما و زمان است؛ شرایطی که در طول میلیون ها سال تغییر یافته و ساختار کنونی پوسته را رقم زده است.

در بسیاری از نواحی، گسل به شکل یک شکستگی منفرد دیده نمی شود، بلکه مجموعه ای از گسل های موازی و نزدیک به هم پهنه ای موسوم به منطقه گسله را تشکیل می دهند. در چنین محیطی، تغییر شکل سنگ ها تنها به یک سطح محدود نمی شود و شبکه ای از سطوح لغزشی، خردشدگی ها و دگرریختی های موضعی پدید می آید. گاهی نیز بدون مشاهده یک شکستگی مشخص، جابه جایی تدریجی در میان سنگ ها رخ می دهد که نتیجه آن ایجاد منطقه برش است؛ ناحیه ای که در آن بافت سنگی کشیده، خرد یا دگرگون شده و نشانه هایی از حرکت برشی ممتد را در خود حفظ کرده است. این پهنه ها در خوانش تاریخ زمین ساختی هر منطقه اهمیت ویژه ای دارند، زیرا شدت تغییر شکل و جهت حرکات گذشته را بازتاب می دهند و ارتباط میان رویدادهای تکتونیکی پی درپی را آشکار می سازند.

طبقه بندی گسل ها بر پایه معیارهای گوناگون انجام می گیرد؛ از شیب صفحه گسل گرفته تا چگونگی پیدایش، نسبت آن با لایه های اطراف و حتی طرح کلی شبکه گسلی. هر یک از این شیوه های دسته بندی، زاویه ای متفاوت از رفتار پوسته زمین را نمایان می کند. برای نمونه، گسل های نرمال معمولاً با فرایندهای کششی و گسترش پوسته همراه اند، در حالی که گسل های معکوس و رانده بیشتر در محیط های فشاری و همگرایی صفحه های تکتونیکی دیده می شوند. گسل های امتدادلغز نیز بیانگر حرکت افقی بلوک ها در راستای امتداد شکستگی هستند و اغلب با سامانه های لرزه خیز بزرگ ارتباط دارند. چنین تنوعی نشان می دهد که گسل صرفاً یک شکستگی ساده نیست، بلکه بازتاب مستقیم پویایی درونی زمین و تغییر مداوم تعادل نیروها در اعماق پوسته به شمار می رود.

شناسایی گسل ها بر پایه نشانه های خارجی و داخلی صورت می گیرد. جابه جایی لایه ها، تغییر ناگهانی در توپوگرافی، پیدایش دره های خطی، چشمه های تراوشی و گاه تمرکز فرسایش در امتداد یک خط مستقیم از جمله نمودهای سطحی حضور گسل محسوب می شوند. در درون سنگ ها نیز آثاری مانند صیقلی شدگی سطوح لغزش، خردشدگی دانه ها، تشکیل گسل سنگ ها و تغییر بافت کانیایی دیده می شود که همگی بیانگر حرکت گذشته در امتداد صفحه شکستگی هستند.

فهرست مطالب
گسل
مشخصه های گسله ها
امتداد گسل
شیب گسل
زاویه ریک یا پیچ
زاویه میل
کمر بالا و کمر پایین ( فرا دیواره و فرو دیواره )
تقسیم بندی گسلها
طبقه بندی بر اساس شیب صفحه گسل
طبقه بندی زایشی گسلها
طبقه بندی بر اساس وضعیت گسل نسبت به طبقات اطراف
طبقه بندی گسلها بر اساس طرح آنها
نشانه های شناسایی گسل ها
نشانه های خارجی تشخیص گسل ها
نشانه های داخلی تشخیص گسل ها
گسل و فاصله ایمنی از آن
منابع و مأخذ