مقاله ارزیابی خط مشی سازمانی
مقدمه:
خط مشی های سازمانی به عنوان یکی از بنیادی ترین اجزای نظام تصمیم گیری، نقش تعیین کننده ای در جهت دهی به فعالیت ها، تخصیص منابع و شیوه اجرای برنامه ها ایفا می کنند. هر خط مشی در اصل چارچوبی عمومی برای عمل محسوب می شود که مسیر حرکت مدیران و مجریان را در مواجهه با مسائل پیچیده سازمانی مشخص می سازد. در سازمان های دولتی و عمومی، خط مشی ها اغلب با اهداف کلان اجتماعی، اقتصادی و سیاسی پیوند خورده اند و به همین دلیل، پیامدهای اجرای آنها تنها به درون سازمان محدود نمی شود، بلکه دامنه ای گسترده از ذی نفعان و محیط پیرامونی را در بر می گیرد.
ارزیابی خط مشی به عنوان بخشی از فرایند خط مشی گذاری، به مرحله ای اشاره دارد که در آن آثار، نتایج و پیامدهای تصمیمات اتخاذشده مورد قضاوت قرار می گیرند. این فرایند به بررسی میزان تحقق اهداف، نحوه اجرای برنامه ها و سازگاری خط مشی با شرایط واقعی می پردازد. ارزیابی، در این معنا، صرفا یک فعالیت فنی یا اداری نیست، بلکه بازتابی از رابطه میان اهداف اعلام شده، ابزارهای اجرایی و نتایج حاصل شده در عمل است. به همین دلیل، ارزیابی خط مشی همواره با مفاهیمی چون پاسخ گویی، مشروعیت و کارآمدی پیوند می خورد.
در ساختارهای رسمی، ارزیابی خط مشی ها اغلب به موجب قانون و از سوی نهادهای دولتی، پارلمان ها یا دستگاه های اجرایی وابسته انجام می شود. این نوع ارزیابی، که به ارزیابی رسمی شناخته می شود، معمولا با چارچوب ها، استانداردها و شاخص های از پیش تعیین شده همراه است. با این حال، چند هدفی بودن بسیاری از خط مشی ها، ابهام در اولویت ها، محدودیت های روش شناختی و ناهماهنگی میان ابزارهای سنجش و واقعیت های اجرایی، ارزیابی رسمی را با چالش های متعددی مواجه می سازد. در چنین شرایطی، اندازه گیری دقیق نتایج و تفکیک اثرات مستقیم و غیرمستقیم خط مشی ها به امری دشوار تبدیل می شود.
در کنار ارزیابی رسمی، ارزیابی غیررسمی نیز جایگاه خاصی در فضای خط مشی گذاری دارد. این نوع ارزیابی معمولا توسط افراد، گروه ها یا سازمان هایی انجام می شود که الزام قانونی برای این کار ندارند، اما به دلایل مختلف از جمله گرایش های سیاسی، منافع شخصی یا دغدغه های اجتماعی به بررسی برنامه ها و خط مشی های سازمانی می پردازند. ارزیابی های غیررسمی اغلب از پیچیدگی فنی کمتری برخوردارند، اما به دلیل تنوع دیدگاه ها و منافع ارزیابان، می توانند زوایای متفاوتی از عملکرد خط مشی ها را برجسته سازند و معانی گوناگونی به نتایج برنامه ها نسبت دهند.
فرایند ارزیابی رسمی معمولا شامل مراحلی مانند شناسایی، اندازه گیری، تجزیه و تحلیل و ارائه توصیه ها است. در مرحله شناسایی، اهداف خط مشی و روابط میان آنها در بخش های مختلف مورد توجه قرار می گیرد. مرحله اندازه گیری به سنجش میزان تحقق این اهداف اختصاص دارد و مرحله تجزیه و تحلیل به تفسیر داده ها و بررسی علل موفقیت یا ناکامی خط مشی می پردازد. در نهایت، توصیه ها به عنوان خروجی این فرایند مطرح می شوند، هرچند میزان تأثیرگذاری آنها به عوامل متعددی وابسته است.
سنجش خط مشی در دو سطح اساسی انجام می گیرد. سطح نخست به برنامه واقعی، مشارکت کنندگان و شرایط مسئله ای مربوط است که خط مشی در آن اجرا شده است. در این سطح، ارزیابان معمولا رویکردی قانون محور دارند و میزان انطباق عملکرد با مقررات و اهداف رسمی را بررسی می کنند. سطح دوم، سطحی ذهنی تر و مرتبط با سیستم اجتماعی است که برنامه در بستر آن شکل گرفته است. در این سطح، ارزیابی ها بیشتر ماهیت هنجاری یا ارزش محور پیدا می کنند و به برداشت ها، انتظارات و قضاوت های اجتماعی نسبت به خط مشی توجه می شود.
ارزیابی خط مشی سازمانی در چنین چارچوبی، بازتابی از تعامل میان ساختارهای رسمی، فرآیندهای اجرایی و بسترهای اجتماعی است. این تعامل نشان می دهد که خط مشی ها نه تنها در متن اسناد و قوانین، بلکه در میدان عمل و در مواجهه با واقعیت های پیچیده سازمانی معنا پیدا می کنند و ارزیابی آنها نیز تابع همین پیچیدگی هاست.
