مقاله فساد اداری در ایران و عوامل گسترش آن

مقدمه:
فساد اداری یکی از پیچیده ترین و مستمرترین پدیده هایی است که در نظام های اداری و حکومتی مشاهده می شود و ریشه های آن نه تنها به ساختار سازمان ها بلکه به شرایط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی یک کشور مرتبط است. این پدیده، از همان آغاز شکل گیری سازمان های منسجم و فعالیت های مدیریتی، به عنوان بخشی از بافت سازمانی ظهور کرده و در طول زمان به شیوه های مختلف بروز یافته است. فساد اداری فرزند ناخواسته تعاملات انسانی در چارچوب سازمان ها و مناسبات میان سازمان و محیط آن است و همواره با تأثیر متقابل عوامل داخلی و خارجی، دامنه و شدت خود را گسترش می دهد. این فرآیند پیچیده باعث می شود که اثرات آن تنها محدود به یک بخش یا نهاد خاص نباشد، بلکه کل نظام اداری و در نهایت جامعه را تحت تأثیر قرار دهد.

مفهوم فساد اداری از دیدگاه های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. شفافیت بین المللی (Transparency International) آن را سوء استفاده از اختیارات دولتی برای منافع شخصی تعریف می کند، در حالی که تعاریف حقوقی و قانونی بر استفاده غیرقانونی از قدرت اداری به منظور نفع شخصی تأکید دارند. از منظر افکار عمومی، فساد اقدامی است که برخلاف اصول اخلاقی و ارزش های اجتماعی بوده و به اعتماد عمومی آسیب می رساند. در بسیاری از تعاریف، موضوع اصلی فساد اداری شامل رشوه خواری، سوءاستفاده از موقعیت شغلی، اختلاس، کلاهبرداری، پارتی بازی، و فروش اطلاعات محرمانه سازمان هاست که به صورت فردی، گروهی یا سازمان یافته رخ می دهد و پیامدهای آن دامنه ای گسترده و مخرب دارد.

انواع فساد اداری در ایران و جهان قابل تفکیک است. فساد سیاه شامل اعمالی است که از نظر عموم و نخبگان سیاسی غیرقابل قبول است و عامل آن مستوجب مجازات است؛ فساد خاکستری به اقداماتی اطلاق می شود که جامعه نسبت به آن بی تفاوت است، هرچند مخالف قانون باشد؛ و فساد سفید به فعالیت هایی اشاره دارد که ظاهراً نقض قوانین محسوب می شوند اما جامعه اهمیت چندانی برای آنها قائل نیست. علاوه بر این، فساد خرد، فردی، نظام یافته و کلان نیز دسته بندی های دیگری هستند که شدت، گستردگی و اثرگذاری فساد را در سطوح مختلف سازمانی مشخص می کنند.

عوامل گسترش فساد اداری در ایران بسیار متنوع و پیچیده است و اغلب به شرایط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور باز می گردد. نرخ بالای بیکاری، تسلط روابط غیررسمی و سنتی در تصمیم گیری ها، ضعف نهادهای نظارتی، نارسایی نظام حقوقی و پیچیدگی ساختار اداری، از مهمترین زمینه هایی هستند که زمینه ساز فساد می شوند. این عوامل باعث ایجاد دور باطل و مارپیچی نزولی می شوند که کارایی نظام اداری، مشروعیت نظام سیاسی و اعتماد عمومی را کاهش می دهد و جامعه را در مسیر افول قرار می دهد.

فساد اداری به مثابه عفونتی است که اگر در ساختار نظام اداری نفوذ کند، عملکرد سازمان ها و نهادها را مختل کرده و از کارایی و اثربخشی مطلوب می کاهد. تجربه های داخلی و بین المللی نشان می دهد که مبارزه با این پدیده مستلزم درک کامل پیچیدگی های آن و شناسایی عوامل و زمینه های مؤثر در گسترش آن است. در ایران، نهادهای نظارتی و دستگاه های قانونی تلاش کرده اند تا با تدوین قوانین، مقررات و برنامه های کنترلی، این معضل را مدیریت کنند، اما فقدان اجرای مستمر و هماهنگی میان ساختارها، باعث تداوم و حتی گسترش فساد در سطح ملی و منطقه ای شده است.

نتیجه نهایی آشکار می سازد که فساد اداری نه تنها محدود به تخلفات فردی نیست، بلکه ساختارها، فرهنگ سازمانی و مناسبات اجتماعی در بروز و توسعه آن نقش تعیین کننده دارند. درک این پدیده و شناسایی عوامل گسترش آن، پایه ای ضروری برای تحلیل وضعیت کنونی و ارائه راهکارهای مؤثر در بهبود سلامت نظام اداری و تقویت اعتماد عمومی است. بررسی جامع فساد اداری در ایران نشان می دهد که بدون توجه به تعامل میان عوامل اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، هرگونه اقدام صرفاً محدود و مقطعی ناتوان از کاهش دامنه این مشکل خواهد بود و استمرار فساد همچنان یکی از چالش های عمده نظام اداری کشور باقی می ماند.

فهرست مطالب:
مقدمه ای درباره ی فساد اداری
اهمیت و ضرورت پرداختن به موضوع فساد اداری
تبیین مفهومی و تعاریف فساد اداری از دیدگاههای مختلف
انواع فساد
تفاوت تخلفات اداری با فساد اداری
رویکردهای تبیین کننده فساد اداری (۵ رویکرد)
دلایل بروز و گسترش فساد اداری در ایران
دلایل بروز فساد اداری در بین کارمندان دولتی  در ایران
جایگاه ایران در رتبه بندی جهانی فساد اداری
جایگاه ایران از نظر فساد اداری در بین کشورهای اسلامی
سازمانهای متولی امور نظارت اداری و مالی در ایران
وضعیت راهبردی ساختار نظام اداری ایران از نظر فساد (ضعفها، قوتها، تهدیدها و فرصت ها)
راهبرد های برنامه مبارزه با فساد اداری
نتیجه گیری
پیشنهادات
منابع و ماخذ

بخشی از منابع و ماخذ:
۱ـ حبیبی. نادر، فساد اداری، انتشارات وثقی، چاپ اول، ۱۳۷۵٫
۲ـ دفتر بررسیهای اقتصادی، بازشناسی مولفه های موثر براختلاس، مجلس و پژوهش شماره ۲
۳ـ نجاری.رضا، علل تخلفات اداری و چگونگی پیشگیری از آنها، همایش نظام اداری و توسعه سازمان امور اداری و استخدامی، تهران ۱۷ و ۱۸ مردادماه ۱۳۷۸
۴ـ زاهدی. شمس السادات، نگرشی بر فساد و آثار آن، دانش مدیریت، دوره اول، شماره دوم
۵ـ فرجاد، محمد حسین. بررسی مسائل اجتماعی ایران: فساد اداری- اعتیاد- طلاق. (تهران: اساطیر، ۱۳۷۷)
۶ـ عباس زادگان، محمد. فساد اداری (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۳)
۷ـ مجموعه مقالات دومین همایش علمی و پژوهشی نظارت و بازرسی در کشور. (تهران: سازمان بازرسی کل کشور- دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، ۱۳۸۰)
۸ـ احمدی، مرتضی (۱۳۷۱)، مبارزه با فساد اداری در کشورهای در حال توسعه، چهارمین اجلاس بازرسان کل آسیا، تهران، انتشارات سازمان بازرسی کل کشور.
۹ـ طرح مطالعاتی تدوین برنامه مبارزه با فساد و ارتقای سلامت در نظام اداری (حکومت)، چاپ اول، ۱۳۸۰، دفتر ارزیابی عملکرد مدیریت، انتشارات سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
۱۰ـ معدنچیان، ابراهیم. مبارزه با فساد اداری. تهران: پژوهشکده امام خمینی (ره)، ۱۳۸۲٫