مقاله روش های تنظیم بودجه

مقدمه:
تنظیم بودجه یکی از اساسی ترین فرآیندهای مدیریت مالی در ساختار دولت ها و سازمان ها به شمار می رود؛ فرآیندی که در آن منابع و مصارف در قالب یک برنامه منسجم و زمان بندی شده تعریف می شوند. بودجه دارای دو رکن اصلی درآمد و هزینه است و هر یک از این دو بخش نیازمند سنجش دقیق، تحلیل آماری و ارزیابی واقع بینانه هستند. برآورد ارقامی که فاقد مبنای منطقی و مستند باشد، نه تنها تصویر درستی از وضعیت مالی ارائه نمی دهد، بلکه می تواند تعادل اقتصادی را نیز با اختلال مواجه سازد. از این رو، روش های تنظیم بودجه در طول زمان به صورت نظام مند توسعه یافته اند تا پیش بینی درآمدها و برآورد هزینه ها بر پایه اصول علمی و فنی استوار گردد.

بودجه در ماهیت خود نوعی برنامه است و بودجه نویسی نیز شکل خاصی از برنامه ریزی مالی محسوب می شود. هر چه ساختار این برنامه دقیق تر و متکی بر داده های معتبر باشد، امکان تحقق اهداف مالی و اجرایی افزایش می یابد. در همین چارچوب، طبقه بندی های مختلف بودجه، مبنای انتخاب روش تهیه و تنظیم آن قرار می گیرند. شیوه های گوناگون پیش بینی درآمد و برآورد هزینه، حاصل تجربه های تاریخی، تحولات اقتصادی و نیاز به افزایش کارایی نظام مالی بوده اند. اهمیت این روش ها با گسترش پیچیدگی اقتصاد ملی و تنوع منابع درآمدی روز به روز بیشتر شده است.

در بخش درآمدی بودجه، تجزیه و تحلیل منابع مالی مرحله ای بنیادین به شمار می رود. حجم بودجه عمومی بیش از آنکه بازتاب مستقیم نیازهای جامعه باشد، انعکاسی از ظرفیت های درآمدی و منابع در دسترس دولت است. پیش بینی درآمدها به معنای تعیین محل، میزان و چگونگی وصول منابع مالی در یک سال مالی مشخص است. این پیش بینی ها تابع شرایط اقتصادی، سطح تولید، نظام مالیاتی، تجارت خارجی و سیاست های پولی و مالی هستند. از آنجا که هزینه های دولت در درجه نخست به وضعیت درآمدی وابسته است، هرگونه خطا در برآورد درآمد می تواند کل ساختار بودجه را تحت تاثیر قرار دهد.

در ادبیات مالی عمومی، روش های متعددی برای پیش بینی درآمدها ارائه شده است که هر یک دارای مبانی و ویژگی های خاص خود هستند. از جمله این روش ها می توان به روش سال ما قبل آخر، روش حد متوسطه ها، روش پیش بینی مستقیم و روش سنجیده منظم اشاره کرد. روش سال ما قبل آخر بر مبنای درآمدهای تحقق یافته سالی تنظیم می شود که اجرای بودجه آن خاتمه یافته است. برای مثال، در پیش بینی درآمد یک سال معین، ارقام قطعی دو سال قبل ملاک قرار می گیرد، زیرا عملکرد سال جاری هنوز نهایی نشده است. این شیوه نخستین بار در سال ۱۸۲۳ در فرانسه به کار گرفته شد و به دلیل اتکا به داده های قطعی، از ثبات نسبی برخوردار است. با این حال، فاصله زمانی میان سال مبنا و سال مورد نظر می تواند دقت پیش بینی را در شرایط متغیر اقتصادی کاهش دهد.

روش حد متوسطه ها با استفاده از میانگین درآمدهای چند سال گذشته، روندی متعادل تر را مبنا قرار می دهد و نوسانات مقطعی را تعدیل می کند. در مقابل، روش پیش بینی مستقیم بر تحلیل شاخص های اقتصادی، روند رشد بخش های مختلف و برآورد تغییرات آتی متکی است. روش سنجیده منظم نیز ترکیبی از تحلیل آماری، بررسی روندهای گذشته و ارزیابی شرایط جاری را در بر می گیرد و تلاش دارد تصویری جامع تر از ظرفیت درآمدی ارائه دهد. انتخاب هر یک از این روش ها به ساختار اقتصادی، ثبات بازارها و کیفیت داده های آماری وابسته است.

در سوی دیگر بودجه، برآورد هزینه ها قرار دارد که به همان اندازه اهمیت دارد. هزینه ها باید بر اساس اهداف، وظایف و برنامه های مصوب تنظیم شوند و با منابع پیش بینی شده هماهنگی داشته باشند. در این زمینه، شیوه های مختلفی همچون بودجه ریزی افزایشی، بودجه برنامه ای، بودجه عملیاتی، بودجه بندی بر مبنای صفر و نظام بودجه بندی طرح و برنامه شکل گرفته اند. هر یک از این الگوها بر مبنای نوع نگاه به عملکرد، کارایی و تخصیص منابع طراحی شده اند. بودجه عملیاتی بر اندازه گیری کار و سنجش بازده فعالیت ها تاکید دارد، در حالی که بودجه بندی بر مبنای صفر تمامی هزینه ها را از نقطه آغازین مورد ارزیابی قرار می دهد و استمرار هزینه های گذشته را مفروض نمی گیرد. در چنین چارچوبی، تنظیم بودجه به فرایندی پویا بدل می شود که همزمان با تحولات اقتصادی، ساختار درآمدی و الزامات اجرایی دچار بازنگری و بازتعریف می گردد و ارتباط میان منابع و مصارف در قالب سیاست های مالی، برنامه های توسعه ای و سازوکارهای نظارتی به صورت مستمر بازآرایی می شود.

فهرست مطالب
۱-روشهای تنظیم بودجه ۱
۲-روشهای برآورد و تنظیم درآمدها ۲
۳-روش سال ما قبل آخر ۳
۴-روش حد متوسطه ها ۴
۵-روش پیش بینی مستقیم ۵
۶-روش سنجیده منظم ۵
۷-روشهای برآورد هزینه ها ( طرف دیگر بودجه ) ۶
۸-مراحل تهیه و تنظیم بودجه متداول ۸
۹-بودجه ریزی افزایشی ۱۰
۱۰-بودجه برنامه ای ۱۱
۱۱-بودجه عملیاتی ۱۶
۱۲-مقایسه بودجه برنامه ای و بودجه عملیاتی ۱۶
۱۳-مزایای اندازه گیری کار ۱۹
۱۴-روشهای برآورد هزینه در بودجه عملیاتی ۲۱
۱۵-نظام بودجه بندی طرح و برنامه ۲۴
۱۶-بودجه بندی بر مبنای صفر ۲۷
۱۷-بودجه ریزی بر مبنای هدف ۳۰