مقاله میراث فرهنگی و بررسی جنبه های مختلف آن

چکیده:
میراث فرهنگی به عنوان گنجینه ای ارزشمند از تجربه ها، دستاوردها و خلاقیت های بشری، نقش مهمی در هویت، فرهنگ و توسعه جوامع ایفا می کند. این مقاله ضمن بررسی مفاهیم و مبانی میراث فرهنگی، جنبه های مادی و معنوی آن، تعاریف مختلف در متون زبان شناسی، قوانین ملی و کنوانسیون های بین المللی را مورد تحلیل قرار می دهد. شاخص های اصلی شناسایی میراث فرهنگی شامل شیئیت، قدمت و پیام انسانی است و میراث معنوی نیز با جلوه های غیرملموس فرهنگی همچون زبان، دانش سنتی، اساطیر و آیین های اجتماعی معرفی شده است. همچنین مبانی حقوقی و حمایت های قانونی از آثار فرهنگی در ایران و جهان، از جمله کنوانسیون های یونسکو و مقررات داخلی کشور، مورد بررسی قرار گرفته است.

مقدمه:
میراث فرهنگی مفهومی است که ریشه در تجربه تاریخی، خلاقیت انسانی و تعامل میان نسل ها دارد و همواره به عنوان نمادی از هویت و تمدن جوامع شناخته می شود. از آنجا که هر سیاست یا برنامه حفاظتی باید بر اساس یک تعریف مشخص شکل گیرد، فهم دقیق و انتخاب صحیح اصطلاحات مرتبط با میراث فرهنگی اهمیت اساسی دارد. واژه ها و تعابیر نه تنها ابزار بیان مفاهیم هستند، بلکه نقش تعیین کننده ای در شناسایی، ارزیابی و حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی دارند. هر لغت، چه در زبان فارسی و چه در زبان های دیگر مانند انگلیسی، فرانسوی یا عربی، مفهومی خاص و تاریخی را منتقل می کند که می تواند مسیر فهم و مدیریت میراث فرهنگی را شکل دهد.

در زبان انگلیسی، اصطلاحاتی مانند Heritage، Patrimony، Relics و Remains هر یک به جنبه ای از میراث فرهنگی اشاره دارند؛ Heritage معمولاً به معنای «آنچه به ارث رسیده است» و Patrimony به «دارایی یا ملک به ارث رسیده» دلالت دارد. Relics اغلب با ارزش های مذهبی و یادبودهای شخصی مرتبط است و Remains به بقایای مادی یا غیرمادی گذشتگان اشاره دارد. در زبان فارسی نیز کلمات «آثار» و «میراث» معادل این مفاهیم هستند؛ آثار بازتاب محصولات فیزیکی و معنوی گذشته را نشان می دهند و میراث به مفهومی نزدیک به Heritage دلالت دارد که انتقال ارزش ها و دستاوردهای انسانی را از گذشته به حال نشان می دهد.

برای شناسایی و ارزیابی میراث فرهنگی، سه معیار اصلی پیشنهاد می شود: شیئیت، قدمت و پیام انسانی. شیئیت به ملموس بودن اثر و امکان مواجهه مستقیم با آن اشاره دارد و این مواجهه، تجربه ای منحصر به فرد برای مخاطب فراهم می کند که از طریق خواندن متون تاریخی یا توضیحات شفاهی حاصل نمی شود. قدمت، عنصر دیگری است که ارزش تاریخی آثار را مشخص می سازد و حس پیوستگی با گذشته را در انسان ایجاد می کند. پیام انسانی نیز مهم ترین معیار است؛ هر اثر تاریخی که فاقد پیامی از فعالیت ها، اندیشه ها و خلاقیت های انسانی باشد، نمی تواند به عنوان میراث فرهنگی شناخته شود. این پیام، که بازتابی از تجربه و فرهنگ بشری است، به فهم عمیق پیشینیان و هویت فرهنگی جامعه کمک می کند.

علاوه بر جنبه های مادی، میراث فرهنگی معنوی یا غیرملموس نیز اهمیت دارد. این نوع میراث شامل دانش سنتی، اساطیر، آیین ها، هنرهای روایی و موسیقی سنتی است که جلوه های ملموس آنها از طریق ابزار، آثار هنری یا مکان ها قابل مشاهده و تجربه هستند. میراث معنوی فرایندی زنده و پویا است که از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود و همواره با خلاقیت های جدید جامعه پیوند می یابد.

از منظر حقوقی، حمایت از میراث فرهنگی در ایران و جهان از طریق قوانین داخلی و کنوانسیون های بین المللی مانند کنوانسیون های یونسکو تأمین می شود. قوانین ملی ایران شامل حفاظت از آثار منقول و غیرمنقول تاریخی، ضوابط مرمت، ثبت در فهرست آثار ملی و مقررات مربوط به مالکیت و بهره برداری است. در سطح بین المللی نیز کنوانسیون های مختلف، حفاظت از میراث فرهنگی در زمان صلح و جنگ، جلوگیری از قاچاق و اقدامات تخریبی، و ایجاد معیارهای ارزش گذاری و ثبت جهانی آثار را مشخص می کنند.

میراث فرهنگی نه تنها بازتابی از گذشته جوامع است بلکه عامل تقویت هویت، تداوم فرهنگی و توسعه اجتماعی به شمار می رود. شناخت دقیق مفاهیم، معیارهای شناسایی و حفاظت قانونی آن، زمینه ساز مدیریت مؤثر این گنجینه ارزشمند و انتقال آن به نسل های آینده است. میراث فرهنگی ترکیبی از تجربه، هنر و دانش بشری است که همچون پلی میان گذشته و آینده عمل می کند و جامعه را در مسیر توسعه پایدار و حفظ هویت فرهنگی هدایت می نماید.

فهرست مطالب
فصل اول: مفاهیم ومبانی ۱۰
۱- معنی زبان شناسانه ( فیلولوژیک) ۱۰
مبحث اول : تعاریف میراث فرهنگی ۱۲
۱- میراث فرهنگی به مفهوم عام: ۱۲
الف ) شیئیت: ۱۳
ب) قدمت ۱۴
ج) پیام انسانی ۱۵
۳- مفهوم خاص میراث فرهنگی (میراث فرهنگی معنوی) ۱۶
۴- تعریف میراث فرهنگی در قوانین ایران ۱۹
۵- تعریف میراث فرهنگی در کنوانسیونهای بین المللی ۲۱
مبحث دوم : مبانی حمایت از میراث فرهنگی ۲۷
۱- مبانی ارزشی ۲۷
۲-مبانی قانونی ۳۲
الف – مبنای ملی حقوق میراث فرهنگی ۳۲
ب ) مبنای بین المللی حقوق میراث فرهنگی ۳۴
الف ) علل ذاتی ۳۵
ب) علل عارضی ۳۷
ج ) علل عامدی(عمدی) ۳۹
فصل دوم: تاریخچه حقوق میراث فرهنگی درایران ۴۰
مبحث اول: قبل از انقلاب ۴۰
۱- تشکیل وزارت معارف، اوقاف وصنایع مستظرفه ۴۰
۲- تشکیل وزارت فرهنگ وهنر ۴۳
اهداف اصلی تشکیل سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران،عبارت بودند از ۴۷
مبحث دوم : میراث فرهنگی در ایران پس از انقلاب اسلامی ۴۹
۱- تشکیل سازمان میراث فرهنگی کشور ۴۹
۲- استقرار ضوابط میراث فرهنگی پس از انقلاب ۵۱
بخش دوم ۵۹
فصل اول : جایگاه میراث فرهنگی در حقوق ایران ۶۰
مبحث اول : میراث فرهنگی در قوانین بنیادین کشور ۶۰
۱- میراث فرهنگی در قانون اساسی ۶۰
قانون اساسی چین ۶۲
قانون اساسی کره جنوبی ۶۳
قانون اساسی کانادا ۶۳
قانون اساسی سوریه ۶۳
۲- میراث فرهنگی در قانون برنامه توسعه اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران ۶۴
۱- قانون برنامه اول توسعه ۶۴
۲- قانون برنامه دوم توسعه ۶۵
۳) قانون برنامه سوم توسعه ۶۶
میراث فرهنگی در قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور ۶۷
۳- میراث فرهنگی در قوانین شهری ۶۷
الف ) مقررات شورای عالی شهرسازی ۶۷
ب ) مقررات شهرداری ها ۷۱
ب – معافیت آثار فرهنگی – تاریخی و موزه ها از عوارض شهرداری ۷۲
۴- میراث فرهنگی در قوانین و مقررات مالی کشور ۷۵
الف ) میراث فرهنگی در قانون بودجه کل کشور ۷۵
ب ) معافیتهای مالی ۷۹
مبحث دوم : قوانین حفاظتی ناظر بر میراث فرهنگی ۸۱
۱- حفاری در ابنیه واراضی باستانی و حریم آن ۸۱
الف – تعیین حریم آثار فرهنگی – تاریخی وضوابط حفاظتی آن ۸۱
ب ) حفاری ۸۲
۱- حقوق و تکالیف مربوط به دارندگان مجوز حفاری ۸۳
۲- نظارت سازمان میراث فرهنگی بر عملیات حفاری ۸۴
۴- حفاری در املاک خصوصی ۸۵
۵- حفاری غیرمجاز ۸۵
و ) حفاری تصادفی ۸۶
۲- ورود وصدور (قاچاق ) ۸۷
قاچاق اموال فرهنگی- تاریخی بدل ۸۸
استرداد اموال فرهنگی – تاریخی ۹۱
خرید وفروش ۹۲
الف ) خرید و فروش آثار فرهنگی –تاریخی منقول ۹۳
ب ) خرید وفروش آثار فرهنگی –تاریخی غیرمنقول ۹۵
مبحث اول: سازمانهای حمایت کننده در کشور ۹۶
۱- سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ۹۷
الف – تشکیل سازمان ۹۷
ب ) اهداف و وظایف سازمان ۹۸
ج) ارکان سازمان ۹۸
۱-شورای عالی سازمان ۹۸
۲- رئیس سازمان ۹۹
۳- تشکیلات ستادی سازمان ۹۹
۱-پژوهشگاه ۱۰۰
الف ) شناسایی ۱۰۰
ب) اهداف و وظائف ۱۰۰
ج) تشکیلات پژوهشگاه ۱۰۰
۱- هیأت امناء ۱۰۱
۲-رئیس پژوهشگاه ۱۰۲
۳- شورای پژوهشی ۱۰۲
۳-مرکز آموزش عالی میراث فرهنگی ۱۰۳
الف –شناسایی) ۱۰۳
ب) اهداف ووظایف ۱۰۳
ج ) تشکیلات مرکز ۱۰۳
۲- شورای مرکز ۱۰۴
۴- انجمن میراث فرهنگی ۱۰۵
ثبت میراث فرهنگی در فهرست آثار ملی ۱۰۷
۱- ثبت آثار فرهنگی – تاریخی غیرمنقول در فهرست آثار ملی ایران ۱۰۸
الف ) وظایف سازمانهای میراث فرهنگی وگردشگری ۱۰۸
۱- بررسی و تشخیص ۱۰۸
۲- اخطار به مالک ۱۰۹
۳- اعلام عمومی ثبت اثر ۱۱۰
۴- تنظیم وتشکیل پرونده کارشناسی ۱۱۰
۵- پژوهش، حفاظت، و نظارت ،مرمت واحیاء ، معرفی و آمورش ۱۱۱
۶- حفاظت ومرمت اضطراری ۱۱۲
ب) حقوق و تکالیف مالک یا متصرف ۱۱۳
۱- اطلاع به دولت ۱۱۳
۲- اعمال حق مالکیت یا تصرف ۱۱۳
۳-همکاری با دولت در اجرای عملیات حفاظت از اثر ۱۱۳
۴- کسب مجوز برای تعمیر ومرمت اثر ۱۱۴
۵- رعیات ضوابط مقرر برای نحوه استفاده از اثر ۱۱۴
۲- ثبت آثار فرهنگی – تاریخی منقول در فهرست آثار ملی ایران ۱۱۵
الف ) وظایف سازمان های فرهنگی وگردشگری ۱۱۵
۶- پژوهش ، حفاظت و نظارت، مرمت واحیاء ، معرفی و آموزش ۱۱۵
ب ) حقوق و تعهدات مالک ۱۱۶
۱- کسب مجوز تعمیر و مرمت ۱۱۶
۲- خرید وفروش ۱۱۶
مبحث سوم: الحاق ایران به معاهدات و سازمانهای بین المللی ۱۱۷
۱- الحاق به معاهدات بین المللی ۱۱۷
۲- الحاق به سازمانهای بین المللی ۱۱۸
بخش سوم ۱۲۱
فصل اول : معاهدات بین المللی ۱۲۲
مبحث اول : کنوانسیون حمایت از اموال فرهنگی در مخاصمات مسلحانه «۱۹۵۴ یونسکو» ۱۲۲
۱-موضوع ودامنه مشول ۱۲۲
الف- دامنه شمول کنوانسیون به لحاظ اعضای متعاهد ۱۲۲
ب – دامنه شمول کنوانسیون به لحاظ سرزمین ۱۲۴
۲- روشهای حمایت از اموال فرهنگی در کنوانسیون ۱۲۴
الف :حمایت عام ۱۲۴
ب- حمایت خاص ۱۲۵
۱-پناهگاه های پیش بینی نشده ۱۲۷
۲- اشغال ۱۲۸
ج ) حمایت عالی ۱۲۸
۳- قلمرو اجرائی کنوانسیون ۱۳۰
الف) اقدامات زمان صلح ۱۳۰
۱- فراهم آوردن وسائل حفاظت از اموال فرهنگی واقع در سرزمین هر یک از اعضاء ۱۳۰
۲- احترام به اموال فرهنگی – تاریخی به منزله بخشی از میراث فرهنگی بشری ۱۳۰
۳- تعیین نحوه استفاده از اموال فرهنگی – تاریخی ۱۳۰
۴- پیش بینی مقررات لازم در حقوق داخلی کشورها بمنظور حسن اجرای معاهده ۱۳۰
۵- تعیین افراد متخصص وایجاد تشکیلات لازم برای همکاری مقامات کشوری و لشگری ۱۳۱
۶- ثبت آثار در فهرست آثار تحت حمایت مخصوص ۱۳۱
۷- علامتگذاری آثار ۱۳۱
۸- ایجاد پناهگاه های اموال فرهنگی – تاریخی ۱۳۱
ب ) اقدامات لازم الاجراء در زمان جنگ: ۱۳۱
۱- خودداری از هر گونه عمل خصمانه بر علیه اموال فرهنگی – تاریخی ۱۳۲
۲- جلوگیری از سرقت وغارت اموال فرهنگی – تاریخی ۱۳۲
۳- جلوگیری از اقدامات تخریبی و مصادره اموال فرهنگی – تاریخی ۱۳۲
۴- ممنوعیت عمل انتقامی ( مقابله به مثل) ۱۳۲
۵- همکاری با مقامات دولتی که سرزمین آن اشغال شده است ۱۳۲
۶- خودداری از استفاده نظامی از عرصه و حریم آثار فرهنگی – تاریخی ۱۳۲
۷- خودداری از هر گونه عمل خصومت آمیز نسبت به حمل و نقل اموال منقول تحت حمایت مخصوص ۱۳۲
۸- خودداری از توقیف و تصرف اموال منقول فرهنگی –تاریخی به عنوان غنیمت جنگی ۱۳۳
۴- تشکیل کمیته مشورتی ملی در کشورهای عضو کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه ۱۳۳
مبحث دوم : کنوانسیون مربوط به اتخاذ تدابیر لازم برای ممنوعیت وجلوگیری از ورود،صدور وانتقال غیرقانونی مالکیت اموال فرهنگی «۱۹۷۰ یونسکو» ۱۳۴
۱- موضوع ودامنه شمول ۱۳۴
۲- مقررات شکلی و اجرایی ۱۳۵
الف ) الحاق به کنوانسیون ۱۳۵
ب )تجدید نظر در کنوانسیون ۱۳۶
ج ) فسخ کنوانسیون ۱۳۷
د) نقش یونسکو در اجرای کنوانسیون ۱۹۷۰ ۱۳۷
۱- نقش مدیر کل یونسکو ۱۳۸
۲- نقش سازمان یونسکو ۱۳۸
۳- تعهدات دول عضو کنوانسیون ۱۳۸
الف – تعهدات ملی ۱۳۸
۱) تعهدات تقنینی ۱۳۹
الف – تصویب کنوانسیون ۱۳۹
ب – تصویب قوانین کیفری واداری ۱۳۹
۲- تعهدات اجرایی ۱۴۰
الف ) تأسیس مؤسسات ذیربط ۱۴۰
ب) آموزش ۱۴۰
۳- تعهدات نظارتی ۱۴۰
الف )نظارت پلیسی ۱۴۰
ب) نظارت قضائی واداری ۱۴۰
ب ) تعهدات بین المللی ۱۴۱
مبحث سوم : کنوانسیون حمایت از میراث فرهنگی وطبیعی جهان ( ۱۹۷۲ یونسکو) ۱۴۲
۱- موضوع و دامنه شمول ۱۴۲
الف ) میراث فرهنگی ۱۴۲
ب ) میراث طبیعی ۱۴۳
۲- ابعاد حمایت از میراث فرهنگی در کنوانسیون ۱۴۵
الف ) تعهدات کشورهای عضو معاهده ۱۹۷۲ در سطح ملی ۱۴۵
ب) تعهدات بین المللی کشورهای متعاهد ۱۴۷
۳- ثبت آثار فرهنگی – تاریخی در فهرست میراث جهانی ۱۴۷
الف ) شرایط ثبت اثر فرهنگی – تاریخی در فهرست میراث جهانی ۱۴۸
۱- وجود حفاظت حقوقی ۱۴۸
۲- مدیریت مناسب ۱۴۸
ب ) شرایط ثبت اثر طبیعی در فهرست میراث جهانی ۱۴۸
ج ) فهرست «میراث چهانی در معرض خطر» ۱۴۹
۴- مقررات شکل اجرایی ۱۵۰
الف ) الحاق به کنوانسیون ۱۵۰
ب ) تجدیدنظر در کنوانسیون ۱۵۰
ج ) فسخ کنوانسیون ۱۵۱