مقاله معماری شهرنشینی در زاهدان
مقدمه:
شهر زاهدان به عنوان مرکز استان سیستان و بلوچستان، یکی از شهرهای کلیدی در جنوب شرقی ایران محسوب می شود که موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی خاص آن، شکل گیری الگوهای شهرنشینی و معماری بومی را تحت تاثیر قرار داده است. این شهر با قرارگیری در حوضه ای با زمین شناسی و ژئومورفولوژی متنوع، دارای ساختار طبیعی و انسانی منحصربه فردی است که تاثیر مستقیمی بر نحوه توسعه شهری و طراحی آپارتمان ها داشته است. با توجه به ویژگی های زمین، منابع آب، اقلیم خشک و میزان بارش اندک، معماری شهری در زاهدان به گونه ای شکل گرفته که ضمن رعایت شرایط اقلیمی، نیازهای جمعیتی و کارکردهای اجتماعی را نیز پاسخ دهد.
در معماری و شهرنشینی زاهدان، فرآیند آپارتمان سازی نقش مهمی در استفاده بهینه از زمین و پاسخ به افزایش جمعیت دارد. آپارتمان به عنوان واحدی مستقل یا مجتمعی چندواحدی، با امکانات رفاهی پایه مانند برق، آب، تلفن و سیستم گرمایش، زمینه زندگی جمعی را فراهم می کند و با رعایت اصول کالبدی و فضایی، امکان سکونت هماهنگ با محیط و بافت شهری را ایجاد می کند. هال، اتاق های مجزا، آشپزخانه، سرویس ها، بالکن و فضاهای عمومی، اجزای اصلی این واحدها هستند که ضمن ایجاد راحتی برای ساکنین، انعطاف لازم برای تنوع خانوارها را نیز فراهم می آورند. این نوع ساخت وساز به صورت عمودی و با تعداد طبقات متنوع، پاسخگوی نیاز شهرهای با تراکم جمعیت بالا محسوب می شود و امکان توسعه شهری را بدون گسترش افقی بی رویه زمین فراهم می آورد.
تحولات تاریخی و سیاسی منطقه، از جمله تغییر قدرت از دوره قاجار به پهلوی، نقش مهمی در جهت دهی به ساختار شهری زاهدان داشته است. توسعه شبکه های اداری، نظامی و خدماتی، تغییرات کارکردی و گسترش شهر را تحت تاثیر قرار داده و الگوهای کالبدی آن را شکل داده است. علاوه بر این، موقعیت ژئوپلیتیک و استراتژیک شهر، اهمیت یافتن آن به عنوان مرکز منطقه بلوچستان و سرحد را نشان می دهد که در طراحی و برنامه ریزی شهری، ایجاد مراکز خدماتی و اداری و همچنین استقرار مجتمع های آپارتمانی و فضاهای عمومی موثر بوده است.
ساختار جمعیتی زاهدان نیز با ترکیبی از گروه های سنی، نسبت جنسی، بعد خانوار و تحولات مهاجرتی، الگوهای متفاوتی از نیازهای مسکونی و شهری ایجاد کرده است. تراکم نسبی جمعیت، توزیع مکانی، فعالیت های اقتصادی، میزان سواد و سطح اشتغال در بخش های مختلف، همگی شاخص هایی هستند که در طراحی و مکان یابی مجتمع های آپارتمانی، انتخاب مصالح ساختمانی و خدمات محله ای موثر هستند. فعالیت های اقتصادی، از کشاورزی گرفته تا صنعت و خدمات، همچنین تحولات جمعیتی و مهاجرت ها، نیاز به برنامه ریزی دقیق شهری و بهره گیری از مدل های آپارتمان سازی را افزایش داده اند.
جنبه های زیست محیطی و فرهنگی نیز در شکل گیری معماری شهری زاهدان موثر بوده اند. شرایط اقلیمی خشک، بادهای غالب، دما و رطوبت، نور و صدا، همگی عواملی هستند که طراحی ساختمان ها و فضای شهری را تحت تاثیر قرار می دهند. همچنین فرهنگ محلی، سنت ها، رفتارهای اجتماعی و نیازهای خانوارها، چگونگی استفاده از فضاهای عمومی، بالکن ها و حیاط های مشترک را تعیین کرده است. این ویژگی ها، همزمان با توسعه آپارتمان نشینی، باعث شکل گیری یک فرهنگ خاص شهری و روابط اجتماعی میان ساکنین مجتمع های مسکونی شده اند.
بررسی کالبدی آپارتمان ها شامل تعداد طبقات، تعداد اتاق ها، نوع مصالح ساختمانی، عمر بنا و امکانات خدماتی و رفاهی، علاوه بر تاثیر بر راحتی ساکنین، کیفیت زندگی شهری را نیز تعیین می کند. عواملی مانند دسترسی به منابع مالی، صرفه جویی در مصالح، سرعت در ساخت، ارتقای تکنولوژی و کیفیت ساخت، به همراه محدودیت هایی مانند کمبود فضای بازی، پارکینگ و خدمات جمع آوری زباله، همه بخشی از چالش ها و ویژگی های معماری و شهرنشینی زاهدان را تشکیل می دهند.
توسعه شهری زاهدان، روندی پیوسته و ترکیبی از عوامل طبیعی، انسانی و تاریخی است که در قالب نظریه های مختلف شهرسازی، از مدل های دوایر متحدالمرکز گرفته تا ساخت های خطی و چند هسته ای، تحلیل و اجرا شده اند. زیرساخت های ICT، آموزش، مهارت های انسانی و چارچوب های اداری، همگی در ایجاد الگوهای نوین آپارتمان نشینی و توسعه متوازن شهری نقش دارند و استمرار این روند، شکل گیری شهر با هویت متمایز و کارکردهای متنوع را ممکن می سازد.
فهرست مطالب
فصل اول : چهار چوب کلی تحقیق
۱-۱ -طرح مساله ۱
۲-۱ -ضرورت تحقیق ۱
۳-۱- قلمروتحقق ۲
۴-۱- اهداف تحقیق ۲
۵-۱- سئوالات اساسی ۲
۶-۱- فرضیات پژوهش ۳
۷-۱- روش تحقیق ۳
۸-۱- پیشینه تحقیق۵
۹-۱- محدودیت تحقیق ۶
فصل دوم : مبانی نظری تحقیق
۱-۲- شهر چیست۷
۲-۲- تعاریف مختلف شهر۸
۳-۲- عوامل موثر در تکوین و تکامل شهر نشینی۹
۱-۳-۲- دیدگاههای کلاسیک(درونزا) در شکل گیری شهرها ۱۰
۱-۱-۳-۲-نظریه هیدرولیک یا مبنای محیط گرایی۱۰
۲-۱-۳-۲- نظریه اقتصادی : شهر به عنوان یک بازار ۱۳
۳-۱-۳-۲- نظریه شهر به عنوان یک پایگاه نظامی و دفاعی۱۵
۴-۱-۳-۲- نظریه مذهبی، گسترش معابد و عبادتگاهها۱۶
۵-۱-۳-۲- موقعیت چهاراهی در ایجاد شهرها۱۷
۲-۳-۲ دیدگاههای مدرن (برونزوا) در شکل گیری شهرها ۱۷
۱-۲-۳-۲ سیاستهای استعماری کشورهای توسعه یافته ۱۹
۲-۲-۳-۲- سیاستهای دولتها در مسائل مرزی و استراتژیک۲۲
۳-۲-۳-۲- اهداف سیاسی – اداری دولتها ۲۳
۴-۲-۳-۲- وجود قطب های صنعتی ۲۴
۵-۲-۳-۲- وجود راهها ۲۶
۴-۲- نظریه های ساخت شهر ۲۹
۱-۴-۲- ساخت دوایر متحدالمرکز ۲۹
۲-۴-۲- ساخت قطاعی شهر۳۰
۳-۴-۲- ساخت ستاره ای شکل۳۱
۴-۴-۲- ساخت چند هسته ای۳۳
۵-۴-۲- ساخت عمومی شهرها۳۵
۶-۴-۲- ساخت طبیعی شهرها ۳۵
۷-۴-۲- ساخت خطی یا کریدوری۳۶
فصل سوم : بررسی ساختار جغرافیای طبیعی و انسانی شهر زاهدان
۱-۳- ویژگیهای جغرافیای طبیعی شهر زاهدان۳۸
۱-۱-۳- موقعیت جغرافیایی ۳۸
۲-۱-۳- موقعیت ریاضی و نسبی شهر زاهدان۳۸
۳-۱-۳- ویژگیهای زمین شناسی منطقه زاهدان۴۱
۴-۱-۳- ویژگیهای زمین شناختی حوضه آبریز زاهدان۴۲
۵-۱-۳- ژئومورفولوژی حوضه زاهدان۴۴
۱-۵-۱-۳- ژئومورفولوژی ساختمانی حوضه زاهدان۴۷
۲-۵-۱-۳- ژئومورفولوژی اقلیمی حوضه زاهدان۴۸
۶-۱-۳- شرایط اقلیمی محدوه زاهدان۵۱
۱-۶-۱-۳- عوامل ماکروکلیمایی۵۱
۲-۶-۱-۳-عوامل میکرو کلیمایی۵۱
۷-۱-۳- بادهای منطقه ۵۲
۸-۱-۳- میزان دما و طوبت در منطقه ۵۴
۹-۱-۳- بارندگی و ریزش جوی درمنطقه۵۶
۱۰-۱-۳- منابع آب منطقه۵۷
۱-۱۰-۱-۳-آبهای سطح الارضی۵۸
۲-۱۰-۱-۳- آبهای زیر زمینی حوضه زاهدان۶۰
۲-۳- ساختار دموگرافی و ویژگیهای انسانی شهر زاهدان۶۱
۱-۲-۳-تعداد جمعیت و تحولات آن طی سالهای(۱۳۳۵ تا۱۳۷۵)۶۱
۲-۲-۳- تراکم نسبی جمعیت در سطح شهر ۶۴
۳-۲-۳- ساختمان جمعیت ۷۳
۱-۳-۲-۳- ساخت سنی۷۳
۲-۳-۲-۳- نسبت جنسی۷۷
۴-۲-۳- بعد خانوار ۸۰
۵-۲-۳- حرکات جمعیت ۸۱
۱-۵-۲-۳- حرکات زمانی جمعیت ۸۲
۲-۵-۲-۳- حرکات مکانی جمعیت ۸۲
۶-۲-۳- عوامل مهاجرت به زاهدان ۸۴
۱-۶-۲-۳- عامل جغرافیایی۸۴
۲-۶-۲-۳- عوامل اجتماعی و فرهنگی و اداری۸۵
۳-۶-۲-۳- عوامل اقتصادی۸۵
۷-۲-۳- فعالیت و اشتغال۸۶
۸-۲-۳- وضعیت اشتغال در بخشهای مختلف ۸۷
۱-۸-۲-۳- شاغلین بخش کشاورزی۸۹
۲-۸-۲-۳- شاغلین بخش صنعت ۹۱
۳-۸-۲-۳- شاغلین بخش خدمات ۹۲
۹-۲-۳- وضعیت کلی سواد در زاهدان۹۴
فصل چهارم : بررسی روند شهر نشینی و تغییرات کارکردی شهر زاهدان
۱-۴- روند شکل گیری شهر زاهدان۹۶
۱-۱-۴- تحولات جهانی و اهمیت یافتن منطقه به لحاظ ژئوپولتیک۹۶
۱-۱-۱-۴- منطقه بلوچستان و سرحد ۹۶
۲-۱-۱-۴- منطقه دزداب۱۰۰
۲-۱-۴- تغییر قدرت از قاجار به پهلوی و استراتژی شهر زاهدان ۱۰۲
۲-۴- سیاستهای دولت در توسعه شهر نشینی زاهدان۱۰۳
۳-۴- تغییرات کارکردی در شهر زاهدان ۱۲۴
۱-۳-۴- کارکرد نظامی سیاسی۱۲۴
۲-۳-۴- کارکرد اداری۱۲۵
۳-۳-۴- کارکرد خدماتی ۱۲۶
۴-۴- موانع عمده توسعه و جهت توسعه شهر زاهدان ۱۲۸
۱-۴-۴- موانع درجه یک توسعه (موانع طبیعی)۱۲۸
۲-۴-۴- موانع درجه دو توسعه (موانع مصنوعی)۱۲۸
۳-۴-۴-موانع درجه سوم توسعه (موانع اقتصادی)۱۲۹
۴-۴-۴- توسعه اراضی شهر در ادوار مختلف و جهت توسعه شهر ۱۲۹
فصل پنجم :بررسی توسعه آپارتمان نشینی در زاهدان
۱-۵ آپارتمان چیست ۱۳۲
۲-۵- سابقه آپارتمان نشینی در جهان ۱۳۲
۳-۵- سابقه آپارتمان نشینی در تهران ۱۳۴
۴-۵- سابقه آپارتمان نشینی در زاهدان ۱۳۵
۵-۵ مکان یابی مجتمع های آپارتمانی در شهر زاهدان ۱۳۶
۶-۵- ضرورت ایجاد آپارتمان سازی در زاهدان ۱۳۷
۷-۵- بررسی وضعیت آپارتمان نشینی در زاهدان ۱۳۸
۱-۷-۵- بررسی رابطه شغل ساکنین در مجتمع های آپارتمانی ۱۴۲
۲-۷-۵- بررسی رابطه میزان تحصیلات در مجتمع های آپارتمانی ۱۴۳
۳-۷-۵- بررسی رابطه میزان درآمد در مجتمع های آپارتمانی۱۴۵
۴-۷-۵- بررسی رابطه بعد خانوار در مجتمع های آپارتمانی۱۴۶
۵-۷-۵- بررسی رابطه قومیتهای ساکن در مجتمع های آپارتمانی۱۴۸
۶-۷-۵- بررسی رابطه انتخاب مجتمع های آپارتمانی برای سکونت ۱۴۹
۸-۵- بررسی فرهنگ آپارتمان نشینی در مجتمع های آپارتمانی ۱۵۱
۹-۵- بررسی روابط اجتماعی در مجتمع های آپارتمانی ۱۵۲
۱۰-۵- بررسی ویژگیهای کالبدی مجتمع های آپارتمانی۱۵۳
۱-۱۰-۵- بررسی تعداد طبقات در مجتمع های آپارتمانی۱۵۳
۲-۱۰-۵- بررسی تعداد اطاق در مجتمع های آپارتمانی ۱۵۴
۳-۱۰-۵- بررسی نوع مصالح ساختمانی در مجتمع های آپارتمانی ۱۵۵
۴-۱۰-۵- بررسی عمر بنا مجتمع های آپارتمانی ۱۵۵
۵-۱۰-۵- بررسی امکانات و خدمات محله ای در مجتمع های آپارتمانی ۱۵۵
۶-۱۰-۵- بررسی وضعیت بهداشت در مجتمع های آپارتمانی ۱۵۶
۱۱-۵- بررسی نقاط قوت و ضعف در مجتمع های آپارتمانی شهر زاهدان ۱۵۸
۱-۱۱-۵- نقاط قوت ۱۵۸
۱-۱-۱۱-۵- دسترسی به منابع مالی ۱۵۸
۲-۱-۱۱-۵-صرفه جویی در مصرف مصالح۱۵۹
۳-۱-۱۱-۵- سرعت در فرآیند ساخت ۱۶۰
۴-۱-۱۱-۵- ارتقای تکنولوژی و ارتقای کیفیت ۱۶۱
۵-۱-۱۱-۵- دسترسی به تسهیلات عمومی ۱۶۱
۲-۱۱-۵- نقاط ضعف ۱۶۱
۱-۲-۱۱-۵- کمبود امکانات، خدماتی و رفاهی ۱۶۲
۲-۲-۱۱-۵- مشکلات سیستم جمع آوری زباله۱۶۳
۳-۲-۱۱-۵- کبمود پارکینگ ۱۶۴
۴-۲-۱۱-۵- کمبود فضای بازی مناسب برای کودکان ۱۶۵
۱۲-۵- عوارض زیست محیطی در مجتمع های آپارتمانی ۱۶۶
۱-۱۲-۵- موقعیت و قطه بندی زمین ۱۶۶
۱-۱-۱۲-۵- موقعیت ساختمانها ۱۶۶
۲-۱-۱۲-۵- قطعه بندی زمین ۱۶۷
۲-۱۲-۵- عوارض طبیعی ۱۶۸
۱-۲-۱۲-۵- عوارض مربوط به خاک و زمین ۱۶۸
۲-۲-۱۲-۵- هوا ۱۶۸
۳-۲-۱۲-۵- صدا ۱۶۹
۴-۲-۱۲-۵- نور۱۶۹
۵-۲-۱۲-۵- حرارت و برودت ۱۶۹
۳-۱۲-۵- عوارض انسانی ۱۷۰
۱-۳-۱۲-۵- خصوصیات خانوار ۱۷۰
۲-۳-۱۲-۵- سنت ها و فرهنگ ها ۱۷۰
۳-۳-۱۲-۵- مسائل جنبی اجتماعی ۱۷۱
۴-۳-۱۲-۵- ایمنی در برابر حوادث ۱۷۲
۵-۳-۱۲-۵- بهداشت محیط ۱۷۲
۶-۳-۱۲-۵- تاسیسات وتجهیزات عمومی و زیر بنایی ۱۷۳
۷-۳-۱۲-۵- عوارض زیبا شناسانه ۱۷۴
فصل ششم:نتیجه گیری وآزمون فرضیات و ارائه پیشنهادات
۱-۶-نتیجه گیری کلی۱۷۵
۲-۶-آزمون فرضیات۱۷۹
۳-۶-ارائه راهبردهای مناسب در فرایند توسعه آپارتمان نشینی۱۸۱
منابع و مآخذ
