مقاله انواع طاق در معماری اسلامی و اصول اجرای آن
مقدمه:
طاق در معماری اسلامی یکی از عناصر بنیادی و شاخص به شمار می رود که هم از نظر ساختاری و هم از نظر زیبایی شناسی جایگاهی ویژه دارد. ساده ترین تعریف برای طاق، حرکت یک یا چند چفد در امتداد یک محور یا محورهای مختلف در سطحی محصور میان دو دیوار باربر یا حداقل چهار ستون باربر است. این تعریف، علاوه بر بیان کارکرد سازه ای طاق، رابطه آن با دیگر اجزای معماری همچون دیوارها و ستون ها را نیز روشن می کند. لغت طاق از نظر تاریخی توسط غیاث الدین جمشید کاشانی به معنای شاخه خمیده استفاده شده و در واقع طاق جایگزین اصطلاح «چفد» شده است، که نشان دهنده پیوند معماری سنتی ایرانی با علوم فنی و هنری دوران اسلامی است.
در مبحث طاق، دو اصل کلیدی وجود دارد که معماری اسلامی بر اساس آنها شکل گرفته است: نخست ترسیم و کارکرد انواع طاق ها و دوم طرز اجرای آنها. ترسیم طاق شامل نحوه طراحی هندسی و انتخاب مقاطع مناسب برای ایجاد ایستایی و زیبایی است. کارکرد طاق ها نیز فراتر از نقش صرفاً پوشش دهنده سقف، به مدیریت بار ساختمان و توزیع نیروها میان ستون ها و دیوارهای باربر مرتبط می شود. در اجرای طاق، دیوارها به دو دسته اصلی باربر و غیر باربر تقسیم می شوند. دیوارهای باربر به دلیل تحمل وزن پوشش و بارهای وارد بر سقف، معمولاً ضخامت بیشتری دارند و مصالح به کار رفته در آنها از مقاومت بالاتری برخوردار است. برای نمونه، ضخامت حداقل یک دیوار آجری باربر ۳۵ سانتی متر و در دیوارهای خشتی به ۸۰ سانتی متر می رسد. این تفاوت ضخامت و مصالح باعث می شود طاق ها با ایستایی و دوام بیشتری اجرا شوند و فشار ناشی از وزن سازه به پی منتقل گردد.
دیوارهای غیر باربر که به آنها اسپر یا تیغه گفته می شود، وظیفه تحمل بار اصلی سازه را ندارند و ضخامت آنها با توجه به طول و ارتفاع و مصالح انتخابی محاسبه می شود. بیشترین ضخامت تیغه های آجری حدود ۱۱ سانتی متر است و در ارتفاع و طول کم، این مقدار به ۵ سانتی متر کاهش می یابد. در بسیاری از مساجد و بناهای سنتی، به جای استفاده از دیوار سرتاسری باربر، از ستون ها بهره گرفته شده است. ستون ها مقاطع دایره، مربع و مستطیل دارند و نقش آنها به گونه ای است که بار سقف و طاق را به پی منتقل می کنند و همزمان با ایجاد فضای داخلی باز و متنوع، امکان استفاده از ایوان ها و شبستان ها را فراهم می آورند. ناصر خسرو در سفرنامه خود این ستون ها را با توجه به مقطعشان دسته بندی کرده است؛ ستون های گرد و دایره ای را «استوان» و جرزهای با مقاطع دیگر را «ستون» نامیده است و نیم ستون های چسبیده به دیوار را «پیل پایه» می خواند.
اجرای دیوارها و طاق ها در معماری اسلامی دارای تکنیک های مشخصی است. جرز و پایه باربر به صورت یکجا با تیغه ها چیده نمی شوند، بلکه ابتدا پایه ها ساخته می شوند تا نشست اولیه آنها انجام شود و سپس تیغه ها روی آن قرار می گیرند و با پایه یا دیوار باربر ترکیب می شوند. این روش باعث می شود طاق و سقف به صورت یکپارچه و مقاوم اجرا گردد و فضاهای داخلی ساختمان انعطاف پذیرتر شوند. استفاده از جرزها و ستون ها در فواصل مشخص، طول دیوارهای باربر را کاهش می دهد و از یک دستی طول دیوار که مقاومت کمتری دارد، می کاهد و امکان طراحی فضاهای بزرگ و متنوع را فراهم می آورد.
انواع طاق ها در معماری اسلامی از نظر شکل و نحوه اجرا متنوع هستند و هر نوع طاق با توجه به نیاز سازه ای و زیبایی شناسی انتخاب می شود. طاق ها می توانند ساده یا مرکب باشند و بسته به تعداد چفدها و محورهای مورد استفاده، هندسه های متفاوتی ایجاد کنند. در مساجد سنتی، طاق ها علاوه بر نقش سازه ای، به زیبایی فضا و ایجاد ریتم در معماری کمک می کنند و ترکیب آنها با ستون ها، پایه ها و جرزها باعث ایجاد تناسب و هماهنگی در فضاهای داخلی می شود. نوع مصالح، ضخامت دیوارها، ابعاد ستون ها و نحوه توزیع بار از جمله عواملی هستند که در طراحی و اجرای طاق ها در نظر گرفته می شوند و به معمار اجازه می دهد فرم ها و فضاهای متنوع و انعطاف پذیر خلق کند.
همچنین توجه به رابطه میان طاق ها و دیوارهای باربر یا ستون ها باعث می شود فشار ناشی از وزن سازه به طور یکنواخت توزیع شود و طاق ها با دوام بیشتری باقی بمانند. در مواردی، طاق ها به صورت تزیینی و به کارگیری هندسه های مختلف در کنار ستون ها، ایوان ها و شبستان ها، جلوه ای ویژه به معماری اسلامی می بخشند و باعث می شوند که هر فضا هویت و انسجام خاص خود را داشته باشد. ترکیب تکنیک های سنتی و استفاده از مصالح مناسب، امکان خلق طاق هایی با اشکال متنوع و طول عمر بالا را فراهم کرده است و اجرای صحیح آنها بدون ایجاد فشار بیش از حد بر دیوارها و ستون ها، ساختار معماری را پایدار نگه می دارد.
