مقاله در مورد معاد جسمانی

مقدمه:
مساله معاد از بنیادی ترین مباحث اعتقادی در اندیشه دینی و فلسفی به شمار می رود و در طول تاریخ، همواره کانون توجه متفکران، فلاسفه، متکلمان و عارفان بوده است. در میان ابعاد گوناگون این باور، بحث درباره ماهیت معاد و چگونگی تحقق آن پس از مرگ، جایگاهی ویژه دارد. یکی از مهم ترین محورهای این بحث، پرسش از جسمانی یا روحانی بودن معاد است؛ پرسشی که پاسخ های متفاوت به آن، منجر به شکل گیری دیدگاه های متنوع و گاه متعارض در سنت فکری اسلامی شده است.

در نگاه کلی، اندیشه ورزان مسلمان در مواجهه با مساله معاد، به سه جریان عمده تقسیم می شوند. گروهی که عمدتا از فلاسفه مشائی و پیروان حکمت عقلی کلاسیک به شمار می روند، معاد را صرفا امری روحانی تلقی می کنند. از دیدگاه آنان، مرگ به معنای فروپاشی صورت ها و اعراض بدنی است و آنچه پس از این گسست باقی می ماند، نفس مجرد انسان است که به عالم مفارقات بازمی گردد. در این تلقی، پاداش و کیفر اخروی نیز ماهیتی معنوی دارد و لذت و رنج، نه از سنخ امور مادی، بلکه از جنس ادراکات و حالات روحانی تفسیر می شود.

در برابر این رویکرد، گروهی دیگر که بیشتر در میان متکلمان، فقها و اهل حدیث دیده می شوند، بر جسمانی بودن معاد تاکید دارند. از منظر آنان، روح حقیقتی مستقل از جسم به معنای فلسفی آن نیست، بلکه نوعی جسم لطیف به شمار می رود که در بدن جریان دارد. بر این اساس، بازگشت انسان در روز رستاخیز، بازگشتی کاملا جسمانی تلقی می شود و نعمت ها و عذاب های اخروی نیز به صورت محسوس و مادی تحقق می یابد. این دیدگاه، بیش از هر چیز بر ظاهر متون دینی و توصیف های محسوس از حیات اخروی تکیه دارد.

در کنار این دو جریان، دیدگاهی میانه و در عین حال عمیق تر شکل گرفته است که توسط جمعی از حکمای بزرگ، مشایخ عرفان و برخی متکلمان برجسته مطرح شده است. اندیشمندانی چون غزالی، راغب اصفهانی، کعبی و نیز بسیاری از علمای برجسته شیعه مانند شیخ مفید و شیخ طوسی، معاد را دارای دو بُعد روحانی و جسمانی می دانند. در این نگرش، نفس انسانی حقیقتی مجرد است که پس از مرگ باقی می ماند، اما در روز رستاخیز به بدنی متناسب با نشئه آخرت تعلق می گیرد. این بدن، هرچند پیوندی با بدن دنیوی دارد، اما ویژگی های آن تابع شرایط عالم دیگر است.

با وجود پذیرش گسترده معاد در اصل خود، بیشترین چالش های نظری متوجه امکان و کیفیت معاد جسمانی بوده است. پرسش هایی مانند چگونگی بازگشت بدن پس از فروپاشی، مساله اعاده معدوم، تعین بدن اخروی و نسبت آن با بدن دنیوی، از جمله اشکالاتی هستند که در طول قرون متمادی ذهن متفکران را به خود مشغول کرده اند. همین اشکالات باعث شده است که معاد جسمانی بیش از معاد روحانی در معرض نقد، تردید و بررسی های فلسفی و کلامی قرار گیرد.

در این میان، حکمت متعالیه صدرالمتالهین شیرازی نقش مهمی در بازتعریف مساله معاد جسمانی ایفا کرده است. ملاصدرا با طرح نظریه هایی همچون اصالت وجود، حرکت جوهری و تبیین خاص خود از رابطه نفس و بدن، کوشید تا امکان معاد جسمانی را به گونه ای عقل پذیر تبیین کند. از نگاه او، بدن اخروی نه بازتولید صرف ماده دنیوی، بلکه مرتبه ای از تجسم اعمال و شئون نفس انسانی است که در سیر وجودی خود تحقق می یابد. این تحلیل، راه را برای پاسخ گویی به بسیاری از شبهات دیرینه در باب معاد جسمانی هموار کرد.

افزون بر دیدگاه های فلسفی، متون وحیانی نیز نقش تعیین کننده ای در شکل گیری باور به معاد جسمانی داشته اند. آیات قرآن کریم با تاکید بر زنده شدن دوباره انسان ها، احیای استخوان های پوسیده و بازگشت انسان به حیات پس از مرگ، چارچوبی روشن برای این باور ترسیم کرده اند. در عین حال، همین توصیفات وحیانی، مبنای بسیاری از مناقشات تفسیری و کلامی درباره کیفیت این بازگشت شده اند.

فهرست مطالب
معادجسمانی ۴
دلایل اثبات معاد جسمانی ۴
چگونگی معاد جسمانی : ۶
نظر فلسفی ملاصدرا : ۷
نظر وحیانی ملاصدرا : ۷
نظریه آقاعلی مدرس (حکیم زنوزی ) : ۷
شبهات معاد جسمانی (۱) ۸
۱ ـ شبهه ی اعاده ی معدوم: ۸
۲ ـ عدم تعین جسم دنیایی: ۹
حقیقت مرگ و قبض روح ۱۰
تمثیلات و تشبیها تی در حقیقت مرگ ۱۱
۳-انتقال از خانه ای به خانـــه دیگر ۱۱
ناگهانی مرگ ۱۳
مرگ ناگهانی ۱۳
شبهات معاد جسمانی (۲) : ۱۴
۱ ? شبهه اول : آکل و ماکول ۱۴
تقریر دیگری از شبهه آکل و ماکول : ۱۵
۲ ? جاودانگی طینت پس از مرگ آدمی : ۱۶
پاسخ فلاسفه به شبهه آکل و ماکول : ۱۶
پاسخ اصالت روح و ابزار بودن جسم به شبهه آکل و ماکول : ۱۶
پاسخی دیگر به شبهه آکل و ماکول : ۱۷
پاسخ حکمت متعالیه به شبهه آکل و ماکول : ۱۷
پاسخ شبهه بر اساس مبنای عقلا : ۱۸
پاسخ شبهه با استفاده از قرآن : ۲۰
۲ ? شبهه دوم : اعاده معدوم ۲۱
طرح شبهه : ۲۱
پاسخ شبهه اعاده معدوم : ۲۱
۳ ? شبهه سوم : نقش ابزاری جسم و کفایت معاد روحانی : ۲۲
پاسخ : ۲۲
شبهه چهارم : کره زمین برای معاد همگان کافی نیست ۲۳
پاسخ : ۲۳
شبهه پنجم : جمع میان معاد روحانی و جسمانی ممکن نیست ۲۴
پاسخ : ۲۴
۶ ? شبهه ششم : کدام جسم باز می گردد ؟ ۲۴
پاسخ : ۲۴
نتیجه بحث : ۲۵
منابع وماخذ ۲۵
پانوشت ها : ۲۵