مقاله فرش افشارها و ویژگی های منحصر به فرد آن

مقدمه:
فرش افشار کرمان از دیرینه ترین و شناخته شده ترین فرش های عشایری ایران است که با قدمتی چندصدساله، هویت و سبک زندگی طایفه افشار را در تار و پود خود بازتاب می دهد. نام افشارها برای نخستین بار در آثار محمود کاشغری در قرن پنجم هجری مطرح شد؛ کاشغری در دیوان لغات ترک، طوایف مختلف ترک را دسته بندی کرده و علائم و تمغاهای هر یک را برای تمیز دادن احشام و اسب ها ثبت کرده بود. این اسناد تاریخی نشان می دهد که افشارها از دیرباز هویتی مستقل و فرهنگ غنی داشته اند و هنر بافت فرش نیز یکی از نمودهای برجسته این فرهنگ به شمار می رود.

با وجود آن که فرش افشاری از اواخر قرن نوزدهم به بازارهای جهانی راه یافت، مدت ها نام آنها در ادبیات فرش کمتر مطرح بود و بسیاری از این بافته ها با نام هایی مانند شیراز، قشقایی، تبریز یا کرمان عرضه می شدند. اولین نمونه های ثبت شده در نمایشگاه وین در سال ۱۸۹۱ معرفی شدند و به تدریج نام افشار در متون فرش شناسان اروپایی مانند گریفن لویس مطرح گردید. با این حال، تا سال ۱۹۳۰، تشخیص فرش افشاری از دیگر فرش های کرمان دشوار بود و جولیوس اورندی اولین کسی بود که ویژگی های مشخص فرش افشاری را از شیراز متمایز کرد و بر ابعاد استاندارد و بافت فشرده تر آن تاکید نمود.

پیچیدگی تشخیص فرش افشار از دیگر فرش های کرمان ناشی از پراکندگی جغرافیایی طوایف افشار و آمیختگی با اقوام دیگر بود. تولید فرش در این مناطق شامل فرش های شهری، روستایی و عشایری می شد و بسیاری از فرش هایی که به نام افشاری عرضه می شدند، در واقع محصول بافندگان غیر افشار بودند. این امر باعث شد که حتی در بازار امروز، بازاریان برای دسته بندی فرش ها از پیشوندهایی مانند «افشار سیرجان» یا «افشار کوهی» استفاده کنند تا محدوده تولید و ویژگی های خاص آنها را مشخص کنند.

ساختار فرش افشاری کرمان شامل ترکیبی از سنت های اجدادی و آموخته های طوایف دیگر است. قواره های معمولی شامل ذرع و نیم و دو ذرع بوده و فرش های بزرگ تر بسیار نادرند. تارها بیشتر پشمی و دو لا بوده و گاهی پنبه ای نیز در آنها به کار رفته است. پودهای پشمی یا پنبه ای بافته شده و بافت ها شامل لول، نیم لول و تخت است که از پشت فرش قابل تشخیص است. گره های متقارن و نامتقارن نیز بسته به سبک بافنده و منطقه متفاوت است. افشارها برای طرفین و دو سر فرش، سرپلاس و شیرازه های متنوع به کار می بردند که هر طایفه سبک خاص خود را حفظ کرده بود.

فرش های فارسی باف افشاری، هرچند تعدادشان اندک است، نشان دهنده تعامل اقوام و حفظ ویژگی های قومی افشارهاست. برخی اقوام مانند قرایی ها و دیگر گروه های ترک زبان یا فارسی زبان به این طایفه پیوسته و سبک های خود را در بافت فرش های فارسی گره وارد کرده اند. اندازه ها و انواع مختلف فرش شامل مسند، کناره و کلگی، نشان دهنده کاربردهای متنوع و تطبیق با محیط و معماری محلی است. مسندها، زیراندازهای ویژه ای بودند که حتی در خانه های اشراف و چادرهای شاهانه کاربرد داشتند و افشارها بیشترین توجه را به بافت آنها داشتند.

تعیین قدمت فرش افشاری بر اساس کتیبه ها و مقایسه با نمونه های هم دوره، امکان پذیر است. برخی فرش های قرن دوازدهم تا چهاردهم هجری، هنوز ویژگی های اصلی طایفه افشار را حفظ کرده اند و از نفوذ بازار یا تغییرات تجاری مصون مانده اند. در کنار آن، نقش و طرح فرش ها به صورت موروثی و شفاهی منتقل شده و با محدودیت و بی آلایشی در قیاس با فرش های شهری، هویت قومی افشار را بازتاب می دهد. تکه های واگیره، خرجین و دیگر محفظه ها با نقوش ساده و ساختاری منسجم، نمونه ای از این میراث هنری است که همچنان در میان فرش های اصیل افشاری به چشم می خورد.