مقاله شکاف دیجیتالی

این مقاله در مورد شکاف دیجیتالی است و به بررسی نابرابری دسترسی به فناوری، تفاوت زیرساخت ها، مهارت های دیجیتال، شاخص های بین المللی و عوامل موثر بر فاصله اطلاعاتی می پردازد.

مقدمه
شکاف دیجیتالی به عنوان یکی از بحث های مهم عصر اطلاعات، تصویری روشن از نابرابری های نوظهور در جهان امروز ترسیم می کند؛ نابرابری هایی که برخلاف فاصله های سنتی در حوزه های اقتصادی یا آموزشی، اکنون در بستر فناوری و دسترسی به ابزارهای اطلاعاتی نمود پیدا کرده اند. ورود جهان به دوره ای که در آن گردش اطلاعات نقش محوری دارد، باعث شده است که اختلاف در بهره گیری از فناوری های نوین، پیامدهای گسترده ای بر ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی داشته باشد. این پدیده نه محدود به کشورهای کمتر توسعه یافته است و نه تنها به مقایسه میان جوامع مختلف مربوط می شود؛ بلکه در درون هر جامعه نیز لایه هایی از نابرابری را آشکار می سازد که با سرعت توسعه فناوری گسترش می یابد.

درک شکاف دیجیتالی بدون بررسی روند تاریخی فناوری و نقش آن در شکل گیری ساختارهای اطلاعاتی ممکن نیست. از زمان گسترش نخستین ابزارهای ارتباط دور، تفاوت در دسترسی میان مناطق مختلف جهان وجود داشت و این فاصله به تدریج با ورود اینترنت، رایانه های شخصی و ابزارهای دیجیتال شدت گرفت. نظریه هایی مانند نظریه اشاعه راجرز، سال ها پیش از فراگیری اینترنت، به این نکته اشاره کرده بودند که گروه های اجتماعی با سطح سواد و موقعیت اقتصادی پایین تر دیرتر به سمت فناوری های نو حرکت می کنند. همین زمینه فکری بعدها در مباحث مربوط به شکاف دیجیتالی نیز جایگاهی ویژه پیدا کرد، زیرا نشان می داد موضوع تنها به نبود امکانات محدود نمی شود، بلکه به تفاوت در توانایی استفاده از فناوری، دسترسی مؤثر به اطلاعات و درک کارکرد ابزارهای دیجیتال نیز مرتبط است.

در دهه های اخیر، گزارش های مختلف بین المللی مانند اسناد یونسکو، گزارش های اتحادیه بین المللی ارتباطات دور و شاخص هایی همچون دسترسی دیجیتالی (DAI)، آمادگی الکترونیک و شاخص فرصت های دیجیتالی، داده های قابل توجهی درباره وضعیت کشورهای جهان ارائه کرده اند. این گزارش ها به روشنی نشان می دهند که توزیع ابزارهای ارتباطی، از تلفن ثابت تا اینترنت پرسرعت، از منطق برابر تبعیت نمی کند. مناطقی با درآمد بالا معمولاً از چندین برابر خطوط ارتباطی و زیرساخت های دیجیتال نسبت به کشورهای کم درآمد برخوردارند. مقایسه آمار خطوط تلفن در دهه های گذشته، نمونه ای دقیق از این واقعیت است: جایی که کشورهایی با تنها ۱۵ درصد جمعیت جهان، بیش از دو سوم تلفن های موجود را در اختیار داشتند. این شکاف در دوره اینترنت نیز ادامه یافت و حتی ابعاد تازه تری به خود گرفت، زیرا اینترنت تنها ابزار ارتباطی نیست؛ بلکه بستری برای تولید محتوا، ذخیره سازی اطلاعات، تبادل داده و ورود به اقتصاد جهانی محسوب می شود.

بخش دیگری از اهمیت بررسی شکاف دیجیتالی به این واقعیت مربوط است که این شکاف تنها در مرزهای میان کشورها معنا پیدا نمی کند. حتی در کشورهای برخوردار از زیرساخت های دیجیتال، تفاوت هایی در سطح دسترسی، مهارت های دیجیتال، سرعت اینترنت و امکان استفاده از خدمات آنلاین مشاهده می شود. نمونه ای از این وضعیت در گزارش های اروپا در اوایل دهه ۲۰۰۰ برجسته شده است. در آن زمان ضریب نفوذ اینترنت در مناطق روستائی برخی کشورهای اروپایی تقریباً نصف یا حتی یک سوم مناطق شهری بود، درحالی که از نظر اقتصادی این کشورها در زمره کشورهای پیشرفته قرار داشتند. عواملی مانند هزینه تجهیزات دیجیتال، قیمت اینترنت، نبود مهارت کافی و تفاوت های سنی از مهم ترین دلایلی بود که باعث نابرابری در استفاده از اینترنت می شد. به این ترتیب شکاف دیجیتالی معنایی فراتر از نابرابری میان شمال و جنوب پیدا کرد و به یک مسئله چند لایه تبدیل شد که ابعاد اجتماعی و فرهنگی نیز دارد.

ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه با این موضوع درگیر است و تحلیل وضعیت آن نیازمند توجه به شاخص های بین المللی، مقیاس آمادگی الکترونیک و جایگاه کشور در شاخص های زیرساختی است. فاصله میان شهر و روستا، تفاوت در دسترسی خانوارها به اینترنت، سرعت توسعه شبکه های دیتا و توانایی استفاده از ابزارهای دیجیتال از جمله عواملی هستند که در بررسی شکاف دیجیتالی در ایران اهمیت پیدا می کنند. بررسی اسناد مرتبط با نشست های جهانی جامعه اطلاعاتی، به ویژه نشست تونس سال ۲۰۰۵، نشان می دهد که این موضوع در دستور کار بسیاری از کشورها قرار گرفته و به عنوان بخشی از راهبرد توسعه دیجیتال به آن پرداخته شده است.

مفهوم شکاف دیجیتالی تنها به توصیف نابرابری محدود نمی شود، بلکه به تحلیل چگونگی شکل گیری این نابرابری ها، پیامدهای آنها و مسیرهایی که برای کاهش این فاصله مطرح می شود نیز می پردازد. موضوعاتی مانند آموزش مهارت های دیجیتال، توسعه زیرساخت ها، تولید محتوا، تقویت ارتباطات روستائی و استفاده از فناوری های نوین در شبکه های ارتباطی، بخشی از مباحثی است که در ادامه مقاله به آنها پرداخته می شود. بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که نحوه برخورد با شکاف دیجیتالی می تواند مسیر تحولات آینده را تحت تأثیر قرار دهد و فهم دقیق آن برای تبیین وضعیت جامعه اطلاعاتی ضروری است.

فهرست مطالب
چکیده
تجزیه وتحلیل شکاف دیجیتالی
شکاف دیجیتالی در دستور کار و سند تعهد WSIS نشست تونس ۲۰۰۵
ایران و مقیاس آمادگی الکترونیک
ارزیابی وضعیت ایران در چارچوب سه گزارش مذکور
راهکارهای کاهش شکاف دیجیتالی
نتیجه گیری
منابع