مقاله حقوق کودک در قرآن و سنت

چکیده
این مقاله با تمرکز بر آموزه های قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم (ص)، به بررسی جامع حقوق کودک در ابعاد مختلف رشد، تربیت و شخصیت سازی می پردازد. پژوهش حاضر می کوشد حقوقی را که یک کودک از آغاز شکل گیری در مرحله نطفه تا رسیدن به سن رشد در اسلام دارا است، استخراج و تحلیل کند و ضمن تطبیق آن با قوانین مدنی، جایگاه کودک را در منظومه فکری شریعت اسلامی روشن سازد. بر پایه منابع اصیل دینی، اسلام برای هر مرحله از زندگی کودک حقوق ویژه ای قرار داده و در کنار آن تکالیفی را بر عهده والدین و جامعه نهاده است. مقاله حاضر با بررسی دیدگاه های قرآن، احادیث و آراء فقهی، و نیز مراجعه به منابع حقوقی، تصویری روشن و مستند از حقوق کودک ارائه می دهد و نشان می دهد که اسلام هزار و چهارصد سال پیش، منشوری دقیق و جامع برای حمایت از کودکان ارائه کرده است؛ منشوری که امروز نیز قابلیت تبیین و تطبیق با نیازهای معاصر را دارد.

مقدمه
پروردگارا، سپاس بی پایان تو را که با قلم قدرت، بشر را در مسیر دانایی قرار دادی و جامعه انسانی را به زیور علم، معرفت و هدایت آراستی. درود پیوسته بر پیامبر بزرگ اسلام، حضرت محمد مصطفی (ص)، که سراسر عمر خویش را وقف تعلیم و تربیت انسان ها کرد و لحظه ای از روشنگری، هدایت و بیدارسازی فکری جوامع فروگذار نکرد.

در نظام خلقت، هیچ موجودی از جریان تغییر و تحول مستثنا نیست. همان گونه که آیات الهی به روشنی یادآور می شوند، انسان در طول حیات خود مراحل گوناگونی را طی می کند؛ مراحلی که از نطفه آغاز می شود و با جنین، نوزادی، کودکی، نوجوانی، جوانی، بزرگسالی و پیری ادامه می یابد. هر یک از این دوره ها نه تنها تحت تأثیر دوره پیشین است، بلکه در شکل گیری مرحله بعدی نیز نقش تعیین کننده دارد. روان شناسان نیز معتقدند که پایه های شخصیت، رفتار و منش انسان در دوران نخستین زندگی، به ویژه شیرخوارگی و کودکی، شکل می گیرد و بسیاری از عادات پایدار زندگی در همان سال ها تثبیت می شود.

با گسترش علوم تربیتی و روان شناسی، اهمیت کودک بیش از هر زمان دیگری درک شده است؛ تا آنجا که برخی نظریه پردازان قرن بیستم را «قرن کودک» نامیده اند. بسیاری از کشورها بخش قابل توجهی از منابع انسانی و اقتصادی خود را صرف حمایت جسمی، روانی و تربیتی از کودکان کرده اند. اما حقیقت آن است که توجه به حقوق کودک امری نیست که تنها به دوران معاصر محدود شود؛ بلکه در اسلام، این مسئله از نخستین سال های ظهور آن، جایگاهی روشن و محوری داشته است.

اسلام، به عنوان دینی جامع و انسان ساز، برای هر یک از ابعاد زندگی انسان حقوق و تکالیفی معین کرده است. همان گونه که والدین بر فرزندان حقی دارند، کودکان نیز دارای حقوق مشخصی بر عهده والدین و جامعه هستند. نکته مهم آن است که این حقوق از مرحله پیش از تولد آغاز می شود. در روایات، بر اهمیت دوران جنینی و نقش والدین در سلامت جسمی، روحی و اخلاقی کودک تأکید شده است. پس از تولد نیز نخستین حقوق کودک، همچون خواندن اذان و اقامه در گوش او، انتخاب نام نیکو و فراهم کردن تغذیه سالم ــ که شیر مادر بهترین آن معرفی شده ــ مورد تأکید قرار گرفته است.

این نگاه جامع، نشان می دهد که اسلام برای هر مرحله از زندگی کودک، حقوقی مشخص و غیرقابل انکار قرار داده است. توجه ویژه به سلامت، تربیت، امنیت عاطفی، تغذیه، نامگذاری، هویت، رشد اخلاقی و حتی شیوه رفتار با کودک، بخشی از منظومه حقوقی اسلام در این حوزه است. همین موضوع سبب می شود حقوق کودک در اسلام نه به صورت مجموعه ای از توصیه ها، بلکه به عنوان چارچوبی اصولی و اجرایی در نظر گرفته شود.

اهمیت این موضوع هنگامی بیشتر روشن می شود که بدانیم نظام های حقوقی در جهان، تنها از نیمه قرن بیستم به بعد به تدوین قوانین ویژه کودک پرداخته اند. در حالی که قرآن کریم و روایات معصومان (ع) بیش از چهارده قرن پیش به صورت دقیق و سیستم مند به این مسئله پرداخته اند. حمایت از کودک، توجه به نیازهای جسمی و روانی او، تعیین تکالیف والدین، رعایت حدود اخلاقی و رفتاری در تعامل با فرزندان و مسئولیت اجتماعی نسبت به کودکان، همگی در متون دینی بیان شده و قابلیت تبدیل شدن به منشور حقوقی کودک را دارد.

از سوی دیگر، بررسی مراحل زندگی کودک و تعیین حقوق او در قوانین مدنی نیز اهمیت دارد؛ زیرا این قوانین در امتداد آموزه های دینی شکل گرفته اند و در اداره امور خانوادگی و اجتماعی نقش اساسی دارند. تطبیق دیدگاه های قرآن و سنت با قوانین موجود، می تواند تصویری روشن از جایگاه کودک در نظام حقوقی ایران ارائه دهد.

پژوهش حاضر با تکیه بر منابع اصیل همچون قرآن، تفاسیر، احادیث معتبر و نیز آثار فقهی و حقوقی، می کوشد این مباحث را به صورت دقیق و مستند بررسی کند. هدف، بیان حقوق کودک نه به صورت کلی، بلکه بر اساس مراحل مختلف زندگی و با توجه به نیازهای واقعی اوست؛ حقوقی که از دوران جنینی آغاز می شود و تا رسیدن کودک به مرحله رشد و استقلال ادامه دارد. این نوشتار تلاشی است در جهت تبیین یکی از بنیادی ترین موضوعات انسانی در اسلام؛ موضوعی که توجه به آن می تواند نقش تعیین کننده ای در سلامت اجتماعی و تربیت نسل های آینده داشته باشد.

فهرست مطالب
کلیات ۱
مقدمه ۳
بیان مساله ۳
اهمیت مساله ۴
سوال اصلی تحقیق ۴
سوال فرعی تحقیق ۴
فرضیه اصلی ۴
فرضیه فرعی ۴
پیشینه تحقیق ۵
روش تحقیق ۶
محدودیت ها و مشکلات تحقیق ۶
چکیده تحقیق ۷
اعتذار ۸
فصل اول : ایام کودکی، اهمیت انعقاد نطفه، ولادت و احکام آن
گفتار اول مفهوم کودکی ۱۱
مفهوم اولاد ۱۱
مفهوم نسب ۱۲
گفتار دوم ایام کودکی در حقوق اسلام ۱۳
شروع کودکی در حقوق اسلام ۱۴
پایان کودکی در حقوق اسلام ۱۵
گفتار سوم ملاک کودکی در حقوق ایران ۱۹
شروع کودکی ۱۹
پایان کودکی ۲۰
اماره رشد و اثرات مترتب آن ۲۳
گفتار چهارم حدود سنی لازم به تفکیک موارد ۲۵
سن ازدواج ۲۶
سن کار ۲۷
سن اعمال کیفر و مجازات ۲۸
گفتار پنجم اهمیت انعقاد نطفه ۳۱
نسل پاک ۳۲
مستحبات ۳۴
مکروهات ۳۶
گفتار ششم ۱ : تولد و احکام ولادت ۳۹
فرزند متعلق به کیست؟ ۴۰
حقوق اولیه فرزندان ۴۱
۲ : مراسم اسلامی در زمان ولادت ۴۳
غسل مولود ۴۴
اذان و اقامه ۴۴
مراسم تحنیک ۴۵
تسمیه ۴۶
فصل دوم : حقوق کودک در قانون مدنی
گفتار اول ثبت ولادت ۵۳
اشخاصیکه مکلف به اعلام ولادت هستند ۵۴
نحوه ثبت ولادت ۵۴
ثبت ولادت اطفالی که والدین آنها قانوناً ازدواج نکرده اند ۵۶
گفتار دوم نگهداری و تربیت کودک ۵۹
شیر دادن طفل ۵۹
آداب و احکام رضاع ۶۲
گفتار سوم حضانت ۷۸
تعریف حضانت ۷۹
تغذیه طفل ۸۰
حضانت هم حق و هم تکلیف ابوین است ۸۱
حضانت حق مشترک والدین ۸۲
حدود حضانت در ابوین ۸۵
حضانت جد پدری ۸۷
حضانت طفل در صورت فوت ابوین ۹۰
شروط حضانت ۹۱
گفتار چهارم موانع در حضانت ۹۲
ضمانت اجرا در حضانت ۹۳
اعاده حق حضانت ۹۳
عوامل سقوط حضانت ۹۴
وجوب رعایت حضانت ۹۸
گفتار پنجم نفقه از ناحیه والدین ۱۰۰
مفهوم نفقه ۱۰۱
نفقه از ناحیه والدین ۱۰۱
نفقه فرزند از دیدگاه فقهای امامیه ۱۰۳
گفتار ششم ولایت ۱۰۶
مفهوم ولایت ۱۰۷
ولایت از ناحیه پدر و جد پدری ۱۰۷
فصل سوم : حقوق کودک در آیات و روایات
گفتار اول حقوق کودک از نگاه قرآن ۱۱۱
نظر اسلام درباره فرزندان ۱۱۴
محبت به فرزندان و رعایت عدالت بین آنها ۱۱۵
حق تربیت ۱۱۶
حق و طلب فرزند ۱۱۶
تعلیم احکام دینی ۱۱۷
تکلیف و مسئولیت والدین ۱۱۹
فرزندان شایسته تربیت کنیم ۱۲۰
در انجام وظائف پدری ۱۲۱
نکته ای در انجام وظائف پدر ۱۲۳
مسئولیت مادری ۱۲۳
نقش معنوی مادر ۱۲۴
گفتار دوم حقوق کودک از نگاه روایات ائمه معصومین ۱۲۵
حقوق کودک در هنگام خردسالی ۱۲۶
ابراز محبت به فرزندان و رعایت عدالت بین آنها ۱۲۷
احترام به فرزند ۱۲۸
حق فرزند ۱۲۹
تعلیم و تربیت فرزند ۱۲۹
گفتار سوم رعایت آداب و اخلاق در فرزندان ۱۳۱
۱ : از کودکی تا بلوغ ۱۳۲
حقوق کودک ۱۳۳
پاکدامنی و عفت ۱۴۳
عبادات تمرینی ۱۴۵
آداب اخلاقی فرزند از راه تشویق و تنبیه ۱۴۸
مراحل تربیت ۱۵۶
مدرسه و تعلیم (معلم) ۱۶۰
۲ : رابطه والدین با فرزندان ۱۶۹
روابط رفتار با فرزندان ۱۷۰
تربیت صحیح فرزندان ۱۷۳
حقوق فرزند از نظر امام علی (ع) و امام سجاد (ع) ۱۷۵
حقوق فرزند از نظر فقهاء ۱۷۶
نتیجه گیری ۱۷۸
منابع و مآخذ ۱۸۱