مقاله بررسی صفات خداوند و ویژگی های الهی

چکیده:
این مقاله به بررسی صفات خداوند و ویژگی های الهی می پردازد و تلاش دارد تا مفاهیم سلبیه و ثبوتیه را درک پذیر سازد. صفات سلبیه شامل ویژگی هایی هستند که محدود به موجودات نیستند و خداوند را از هرگونه نقص و مشابهت آزاد می سازند؛ از جمله بودن پیش از هر موجود و باقی ماندن پس از فنا شدن همه چیز. صفات ثبوتیه نیز ویژگی های کامل و مطلق خداوند را نشان می دهند، مانند علم، قدرت، حکمت، حیات و رحمت. مقاله با اشاره به روایات و دیدگاه عالمان دینی، آغاز آفرینش و خلقت جهان را بررسی می کند و بر یگانگی، بی نیازی و بی همتایی خداوند تأکید دارد. همچنین با مثال های روشن، محدودیت عقل بشری در درک حقایق الهی و تفاوت میان صفات خداوند و صفات مخلوقات تشریح می شود، تا تصویر روشنی از عظمت و منزه بودن پروردگار ارائه شود.

مقدمه:
خداوند، خالق مطلق و یگانه جهان هستی، بنا بر کمال ربوبیت و الوهیت خود دارای صفات بی همتا و عالی است. این صفات، تصویری از کامل بودن و کمال مطلق خداوند ارائه می دهند و او را از هرگونه مشابهت و نقص مصون می دارند. خداوند در همهٔ صفات خود یکتا است و هیچ موجود یا نیرویی نمی تواند با ذات پاک او برابر باشد. در آموزه های دینی، صفات خداوند به دو دستهٔ کلی تقسیم می شوند: صفات سلبیه و صفات ثبوتیه. صفات سلبیه، ویژگی هایی هستند که وجود خداوند را از هرگونه محدودیت، نقص و وابستگی به مخلوقات مصون می سازند. نمونه هایی از این صفات، «الأول» و «الأخر» است؛ یعنی خداوند پیش از هر موجودی وجود داشته و پس از فنا شدن همهٔ مخلوقات باقی می ماند. او ازلی و ابدی است، واجب الوجود و بی نیاز مطلق. قرآن کریم می فرماید: «کلّ شى هالکُ إلاّ وجهَهُ»؛ همهٔ موجودات فانی هستند و تنها ذات الهی باقی می ماند.

صفات ثبوتیه، ویژگی هایی مثبت و کامل اند که به طور مطلق در ذات خداوند موجودند و شامل علم، قدرت، حکمت، حیات و رحمت است. این صفات در مخلوقات، صرفاً به صورت نسبی و محدود ظاهر می شوند، اما در خداوند مطلق و کاملند. هرگونه نسبت دادن این صفات به انسان ها یا دیگر موجودات تنها جنبهٔ لفظی دارد و هیچگاه نمی تواند واقعیت مطلق صفات الهی را نشان دهد. این تفاوت بنیادین، نشانگر جایگاه والای خداوند و محدودیت درک بشری است.

از دیدگاه عالمان دینی، آغاز آفرینش از پدیده های معنوی مانند عرش و قلم شروع شده و پس از آن آسمان ها و زمین و سایر موجودات خلق شدند. روایات متعدد نشان می دهند که خداوند پیش از هر چیزی وجود داشته و همهٔ جهان و مخلوقات را از هیچ آفریده است. علم خداوند شامل جزئیات تمامی موجودات است و هیچ چیزی از دید او پنهان نمی ماند. لوح محفوظ که سرنوشت هستی در آن ثبت شده، نمونه ای از علم گستردهٔ خداوند است که همهٔ موجودات را در بر می گیرد. این آموزه ها بیانگر آن است که خداوند بر تمامی جهان احاطه دارد و هیچ حادثه ای خارج از ارادهٔ او رخ نمی دهد.

از منظر عقل و منطق نیز، این حقیقت قابل درک است که وجود خالق، مستقل و بی نیاز از هر چیز است. همانگونه که هیچ موجودی نمی تواند خود به خود خلق شود، خداوند نیز از هیچ نیازی به موجود دیگری برخوردار نیست. مثال هایی ساده اما روشن، مانند کتابی که در محل خود قرار گرفته و سپس بدون دخالت انسان جابجا نمی شود، نشان می دهند که موجودات حادثهٔ جهان نیازمند خالقی مطلق هستند. این استدلال ها محدودیت عقل بشری در درک کامل ذات الهی را نمایان می سازند، زیرا قدرت و علم خداوند بی پایان و بی همتاست.

نکتهٔ مهم دیگر، یگانگی و بی همتایی خداوند است. او هیچ شباهتی به مخلوقات ندارد و هر تصوری که در ذهن انسان شکل می گیرد، تنها می تواند با ذات خداوند نسبتی لفظی داشته باشد. قرآن کریم تصریح می کند: «لیس کمثله شئ وهو السمیع البصیر»؛ هیچ چیز مانند خداوند نیست و او شنوا و بینای مطلق است. چنین تصریحاتی، مفهوم توحید و کمال مطلق الهی را روشن می سازند و نشان می دهند که شناخت حقیقت خداوند تنها از طریق صفات کامل او ممکن است، نه از طریق قیاس با مخلوقات.

شناخت صفات خداوند و تفکیک آن ها به سلبیه و ثبوتیه، انسان را به درک بهتر عظمت، بی نیازی و کمال مطلق پروردگار رهنمون می سازد و نشان می دهد که هرچه در عالم وجود دارد، جلوه ای از علم، قدرت و حکمت الهی است، اما هیچکدام نمی تواند جایگزین و مشابه ذات پاک خداوند باشد.