مقاله بررسی رویارویی قاجار با ترکمن و پیامدهای آن

چکیده
رویارویی حکومت قاجار با قبایل ترکمن یکی از مهم ترین و پیچیده ترین فصل های روابط مرزی ایران در سده نوزدهم است. این روابط در بستری از ناامنی های منطقه ای، رقابت های محلی، حضور متزلزل خانات همجوار و تحولات سیاسی خراسان رقم خورد. اگرچه اهداف لشکرکشی های قاجار دستیابی به ثبات مرزی، تثبیت اقتدار مرکزی و کاهش تاخت وتازهای ترکمن بود، اما مجموعه ای از عوامل همچون شرایط اقلیمی، اختلافات داخلی، واکنش های متغیر قبایل و عملکرد حاکمان محلی، مانع تحقق کامل این اهداف شد. در مواردی، سیاست های قاجار به نزدیکی برخی طوایف ترکمن انجامید و در موارد دیگر موجب تشدید تنش ها شد. این مقاله با بهره گیری از رخدادهایی همچون حوادث سرخس، تحولات مرو، کشمکش های استرآباد و تلاش های نظامی حسام السلطنه، نشان می دهد که چگونه تعامل میان قاجار و ترکمن، گاه به اطاعت و آرامش و گاه به شورش و کوچ های گسترده منجر شده است. نتیجه آن که این رویارویی مجموعه ای از تناقضات، فرصت ها و ناکامی ها بود که پیامدهای آن تا سال ها در ساختار امنیتی و سیاسی منطقه باقی ماند.

مقدمه
بررسی مناسبات حکومت قاجار با قبایل ترکمن، تنها روایت تقابل دو نیروی نظامی نیست، بلکه مطالعهٔ مجموعه ای از پیوستگی ها، گسست ها و تصمیم هایی است که ساختار قدرت در خراسان، استرآباد و نواحی مرزی ایران را برای دهه ها تحت تأثیر قرار داد. در دوره ای که دولت مرکزی قاجار تلاش داشت اقتدار خود را در مرزهای شرقی و شمال شرقی تثبیت کند، ترکمن ها نیز در جست وجوی امنیت، استقلال قبیله ای و حفظ شیوه های زیست خود بودند. همین تفاوت در نگاه و نیاز، بستر بسیاری از برخوردها، مذاکرات، کوچ ها و دگرگونی های سیاسی شد.

لشکرکشی هایی که با هدف کنترل ترکمن ها انجام می گرفت، به ظاهر قرار بود ثمرات قابل توجهی برای ایران داشته باشد، اما تجربه نشان داد بسیاری از این حرکت ها به نتیجه مورد انتظار نرسید. نمونه روشن آن وقایع سرخس است که با وجود آمادگی ظاهری نیروهای قاجار، فتح کامل منطقه به دلیل مجموعه ای از مشکلات جوی، شرایط سیاسی و نیز تصمیم های ناپخته فرماندهان، محقق نشد. در حالی که ترکمن ها به سبب خروج خان خوارزم و نارضایتی از شیوه حکمرانی او، بیش از هر زمان دیگر در وضعیتی قرار داشتند که حتی یک رفتار حساب شده می توانست آنان را به سوی اقتدار قاجار متمایل کند، عملکرد سردرگم و گاه شتاب زده فرماندهان موجب شد فرصت های مهم از میان برود.

روابط مردم سرخس با دستگاه قاجار نمونه ای گویا از این وضعیت پیچیده است. هنگامی که سپاه خوارزم به مرو بازگشت، بزرگان سرخس برای حفظ امنیت و جلوگیری از فشار نظامی قاجار، راه اظهار بندگی را برگزیدند و گروهی از ریش سفیدان را به مشهد فرستادند تا از حسام السلطنه درخواست تعیین حاکم کنند. این اقدام نشان می دهد که جامعه سرخس، پس از تجربهٔ بی پناهی در برابر ترکمن و خروج خان خوارزم، در پی یافتن تکیه گاهی پایدار بود. با این حال حاکمی که از سوی قاجار منصوب شد، پس از مدت کوتاهی منطقه را ترک کرد و ادعا نمود که اهالی سرخس با برخی از طوایف ترکمن در ارتباط اند؛ ادعایی که رخدادهای بعدی آن را رد کرد. چنین رفتارهایی نه تنها مانع شکل گیری اعتماد شد، بلکه موجب سردرگمی و چندپارگی بیشتر در منطقه گردید.

در ادامه، چهره هایی مانند ارازخان سرخسی و گروهی از بزرگان ترکمن با حضور در مشهد، تعهد خدمت دادند و حتی برخی از بستگان خود را به عنوان گروگان نزد حکومت گذاشتند. این رخداد که با پذیرایی رسمی و اعطای خلعت همراه بود، نشان دهندهٔ آن است که سیاست تعامل، هرگاه به صورت منسجم اجرا می شد، ظرفیت کاهش تنش را داشت. همچنین در مرو نیز بسیاری از ترکمن ها اظهار بندگی کردند؛ امری که نشان می داد زمینهٔ نزدیکی فراهم بود، اگرچه تداوم آن نیازمند مدیریت هوشمندانه بود.

در مقابل، تحولات استرآباد نشان می دهد چگونه برخوردهای تند حکام محلی می توانست آتش اختلاف را شعله ور کند. حمله به دام و اموال ترکمن ها، سبب شورش گسترده ای شد که به کشته شدن رهبر مذهبی آنان، ذوالنون، انجامید و سپس گروه هایی از ترکمن ها به ناچار به ماورای گرگان رود کوچ کردند. ایجاد بندهای نظامی، ساخت قراول خانه های متعدد و تلاش برای کنترل مسیرهای مهاجرتی، تنها بخشی از اقداماتی بود که حکومت برای مهار ناآرامی ها انجام داد. در کنار اینها، سیاست تشویق به یکجانشینی و کشاورزی که به دستور امیرکبیر دنبال شد، اگرچه در ظاهر کوششی برای ثبات بود، اما با واکنش های متفاوت ترکمن ها مواجه گردید.

با وجود همه این کشمکش ها، در مقاطعی آرامش نسبی نیز برقرار شد. حضور نمایندگان ترکمن نزد بزرگان قاجار و پذیرش آنان در تهران، نشانه ای از ایجاد اعتماد بود؛ اعتمادی که نتیجه آمیختگی سیاست سخت و نرم و نیز ضرورت های جغرافیایی و سیاسی بود. اما این آرامش هم پایدار نماند. منطقه اخال دوباره دچار تنش شد و ترکمن های آن ناحیه از آشفتگی ناشی از شورش هرات بهره گرفتند تا حملات پراکنده به خراسان را از سر بگیرند. ایجاد قلعه های آق دربند و مزدوران از سوی حسام السلطنه، همراه با استقرار شمخالچی ها و تفنگچی ها، نشان می دهد حکومت قاجار در نهایت بار دیگر ناچار شد به سازوکارهای نظامی تکیه کند تا از ادامه حملات جلوگیری کند.

مجموع این حوادث نشان می دهد که رویارویی قاجار با ترکمن ها، نه یک کشمکش ساده نظامی، بلکه نتیجه برهم کنش عوامل اقلیمی، سیاسی، قبیله ای و مدیریتی بود. گاه اعتماد برقرار می شد و گاه زمینه خصومت فراهم می گردید. این مجموعه فراز و فرودها سبب شد پیامدهای این رویارویی تا سال ها بر ساختار اجتماعی و امنیتی منطقه باقی بماند و مسیر تحولات مرزی ایران را تحت تأثیر قرار دهد.